Het beeld dat alles verandert

De foto van de verdronken Syrische peuter Aylan veranderde op slag onze kijk op het vluchtelingendrama op de Middellandse Zee. Het neemt plaats tussen die andere iconische beelden die leidden tot een waarlijke omslag in ons denken.

Amerikaanse soldaten in Vietnam maken zich op om geëvacueerd te worden. De iconische foto van het lijden van Amerikaanse soldaten in de Vietnam-oorlog, werd gemaakt in 1968 door Art Greenspon.Beeld AP

Een iconische foto wordt het beeld van de kleine Aylan op het grijze en rommelige strand van het Turkse Bodrum al genoemd. Een schokkende afbeelding, die 'sprakeloos' maakt, een nu al 'symbolische' foto die een ommezwaai tot gevolg zou kunnen hebben in de denkwijze van publiek en politiek over de gecompliceerde vluchtelingenproblematiek.

Er zijn al eerder vele, vele verschrikkelijke foto's verschenen over het huidige vluchtelingenleed ook van kinderen maar juist dit verdrietige beeld van de driejarige Aylan schijnt de juiste snaar te raken. Het zijn dan ook met excuses de 'juiste' ingrediënten die het beeld van de Turkse fotografe Nilufer Demir bevatten.

Dood kind, desolaat strand, stukje schuimende branding, een serene compositie; een groot, gecompliceerd thema teruggebracht tot de kern. Natuurlijk kun je pas later zeggen of de foto van de kleine Aylan daadwerkelijk van 'symbolische' waarde is geweest, dé foto die een waarlijke omslag tot gevolg heeft gehad. Zoals de beroemde foto's van Eddie Adams en Nick Ut uit Vietnam. De beelden uit de Abu Ghraib-gevangenis in Bagdad. De foto's van de Servische mortieraanval op de markt in Sarajevo. Die van het gesleep met gedode Amerikaanse militairen door de straten van Mogadishu. Of de beelden van de hongersnood in Ethiopië die in de jaren tachtig van de vorige eeuw leidden tot Live Aid. (Dat waren in eerste instantie overigens bewegende BBC-beelden, maar het effect verontwaardiging en daarna actie blijft hetzelfde.)

Het kan ook zomaar dat de foto van de dode Aylan geen enkel blijvend effect sorteert, dat het allemaal bij een korte verontwaardiging blijft en dat er niets in de denkwijze van politiek en publiek verandert, de komende weken. Dan komt de aan het eind van het jaar ongetwijfeld prijswinnende foto van Demir terecht in een ander bakje: in het grote overzicht van iconische foto's die hét verhaal vertellen van een bepaalde periode in de moderne geschiedenis.

De oude oorlogsfotograaf David Douglas Duncan (beroemd van zijn foto's van de oorlog in Korea) vertelde niet lang geleden dat de beste nieuwsfoto's tegenwoordig door amateurs met hun smartphones worden geschoten. Hij doelde bijvoorbeeld op de beelden uit de gevangenis van Abu Ghraib. Hij kreeg de laatste jaren vaak gelijk, maar de dode Aylan werd nog door een 'echte' fotografe geschoten. Het is gezien het onderwerp overigens wel professionele persfotografie met een nare bijsmaak: Nilufer Demir is slechts te interviewen voor 500 euro, een exclusieve soundbite komt op 250 euro.

Vijf andere voorbeelden van beelden die eerdere conflicten en andere dramatische gebeurtenissen krachtig samenvatten:

1: Het Vietnamese 'napalmmeisje'

Kim Phúc en enkele familieleden vluchten via Highway 1 nadat hun dorp is gebombardeerd met napalm door de Zuid-Vietnamese luchtmacht. De familie schuilde in een tempel tijdens de gevechten.Beeld ap

Er staan meer kinderen op de foto, maar al bij de eerste blik op het wereldberoemde beeld van AP-fotograaf Nick Ut gaat de aandacht naar Phan Thj Kim Phúc. Ofwel 'Het Napalmmeisje'. De 9-jarige Kim Phúc, inwoonster van het Zuid-Vietnamese dorp Trang Bang, zocht in 1972 via de weg een veilig heenkomen na een luchtaanval.

Kort daarvoor was het dorp gebombardeerd met napalm door de Zuid-Vietnamese luchtmacht. Op de foto staan ook twee broers, een neef en een nicht. Het schokkende beeld van het ernstig verbrande meisje groeide uit tot dé foto van de Vietnam-oorlog. Een oorlog waarin de VS toen al ruim tien jaar verwikkeld was. 'Meisje (9), overleeft napalm-verwondingen', was toen de kop van het artikel dat AP de wereld instuurde. 'Té heet, té heet', schreeuwde het meisje huilend op de snelweg.

Ut was toen niet de enige fotograaf op Highway 1. Maar hij was wel de enige die 'het beslissende moment' wist vast te leggen. De AP-fotograaf won een Pulitzer en de foto werd in 1972 gekozen tot World Press Photo van het jaar. Artsen dachten aanvankelijk dat Kim Phúc zou sterven aan haar verwondingen. Ze wist te overleven en woont nu in Canada.


Beelden van de mortieraanval in 1995 op een markt in het belegerde Sarajevo, leiden wereldwijd tot geschokte reacties. De roep om internationaal ingrijpen klinkt luider.Beeld Reuters

2: Joegoslavië-oorlog

Voor de kentering in de houding van de wereld ten aanzien van de Joegoslavië-oorlog, waren twee beelden cruciaal. Internationaal wordt geschokt gereageerd als de Britse zender ITN in 1992 beelden uitzendt van broodmagere Bosnische gevangenen achter prikkeldraad. Direct wordt de vergelijking getrokken met Auschwitz en de Tweede Wereldoorlog.

De reportage leidt echter niet tot een internationaal ingrijpen. Er heerst twijfel of het beeld wel klopt. Zo zou het Servische kamp, Trnopolje, niet geheel zijn afgesloten met prikkeldraad en geen concentratiekamp zijn. ITN ontkende, later tot bij de rechter, dat het bewust een verkeerd beeld had gepresenteerd van het kamp.

Drie jaar later heeft een Servische mortieraanval op het centrum van de Bosnische hoofdstad wél grote gevolgen. De wereld kijkt op 28 augustus met afgrijzen naar de foto's en filmbeelden van het bloedbad op een markt. Zeker 32 marktbezoekers worden gedood.

Internationaal wordt de roep sterker dat het conflict beëindigd moet worden. Nog geen drie maanden later is de bloedige oorlog in het hart van Europa ook voorbij. Op een luchtmachtbasis in het Amerikaanse Dayton sluiten de strijdende partijen, onder leiding van onderhandelaar Richard Holbrooke, een vredesakkoord. Een maand later wordt het in Parijs ondertekend en is er een einde gekomen aan bijna vier jaar vechten.

3: De Soedanese hongersnood

Net als Vietnam-fotograaf Nick Ut won de Zuid-Afrikaan Kevin Carter een Pulitzer voor zijn aangrijpende foto van het conflict en de hongersnood in Zuid-Soedan. Carter, lid van het vermaarde fotografencollectief Bang Bang Club, maakte in maart 1993 een foto van een kind nabij een VN-uitdeelcentrum voor voedsel. Op de achtergrond is een gier neergestreken. Wachtend, zo lijkt het, om toe te slaan.

Carter maakte snel de foto, zo zei hij later, 'omdat het zijn werk is'. Na publicatie in The New York Times werd het beeld wereldberoemd. Het vestigde opnieuw de aandacht op de ellende in Zuid-Soedan. Een jaar later kreeg Carter een Pulitzer voor de foto. De fotograaf oogste veel lof. Maar hij stond ook bloot aan genadeloze kritiek. Waarom had hij het kind niet geholpen? Carter zei dat hij de jongen niet mocht aanraken vanwege het gevaar van ziekten.

Drie maanden nadat hij de Pulitzer had gewonnen, pleegde de fotograaf zelfmoord. 'Beste God, ik beloof dat ik nooit meer mijn eten zal verspillen, hoe erg het ook smaakt en hoe vol ik ook ben', schreef hij indertijd in zijn dagboek. 'Ik bid dat Hij deze jongen zal beschermen en hem weg zal halen van deze ellende.'

In zijn zelfmoordbrief zei Carter dat hij niet meer kon genieten van het leven. 'Ik word achtervolgd door de levendige herinneringen aan moorden, lijken, woede en pijn. Of stervende en gewonde kinderen.' Of het jongetje de hongersnood wist te overleven, is niet bekend.

De foto van de hongersnood in Zuid-Soedan waarmee Kevin Carter in 1993 een Pulitzer won.Beeld NYT

4: Amerikaanse doden in Mogadishu

De bedoeling leek zo goed van president George H.W. Bush in december 1992. Onder de naam Operatie Restore Hope stuurt vader Bush Amerikaanse troepen naar Mogadishu om de hulpverleningsoperaties van de VN mogelijk te maken. Mariniers worden feestelijk welkom geheten als ze aan land komen.

Maar de humanitaire operatie van de Amerikanen in het door een burgeroorlog geteisterde land, loopt gaandeweg vreselijk uit de hand. Bijna een jaar later bevinden de Amerikaanse eenheden zich in een escalerend conflict met krijgsheer Mohammed Farah Aideed. Op 3 oktober 1993 brandt de hel los in Mogadishu. Strijders van Aideed slagen erin twee Amerikaanse Black Hawk-helikopters neer te halen met RPG-raketwerpers.

In de daaropvolgende gevechten met Aideed loopt het aantal Amerikaanse doden op tot 18. Honderden, mogelijk zelfs zo'n duizend strijders van Aideed worden gedood bij de zware gevechten. De vernederende foto's en tv-beelden van Amerikaanse doden die door de straten van Mogadishu worden gesleept, zorgen voor een kentering in de VS.

De publieke opinie keert zich tegen de bemoeienis met Somalië. Nog geen vier dagen later stopt president Clinton de gevechtsoperaties in het land. In maart 1994 verlaat de laatste Amerikaanse soldaat Somalië. Clinton besluit ook zware voorwaarden te verbinden aan deelname van de VS aan nieuwe humanitaire operaties van de VN.

Juichende aanhangers van de Somalische krijgsheer Aideed slepen in 1993 een dode Amerikaanse soldaat door de straten van Mogadishu. De beelden leiden tot een kentering in de Amerikaanse publieke opinie en beëindiging van de interventie in Somalië.Beeld Getty

5: Gewonde Amerikaanse soldaten

De Vietnam-oorlog, die aan 58 duizend Amerikaanse soldaten het leven zou kosten, leverde tal van iconische foto's op. Liet de foto van het 'napalmmeisje' van Nick Ut het leed van de burgerslachtoffers goed zien, op de 'evacuatiefoto' van Art Greenspon domineert het drama van de half miljoen G.I's.

Greenspon maakte de foto in 1968 ten zuiden van Hue: gewonde soldaten die door collega's worden geholpen, vlak voordat ze worden geëvacueerd door een legerhelikopter. 'De beste foto tot nu toe van de Vietnam-oorlog', zo noemde TIME-fotograaf David Duncan het beeld van zijn AP-collega.

Greenspon maakte de foto nadat de eenheid van de 101st Airborne Division in een hinderlaag terecht was gekomen. Vooral de houding van de parachutist die de helikopter boven hem dirigeert, op weg naar de landingszone, versterkt het dramatische karakter van de foto.

'Ik moet dit alles in één beeld hebben', zei Greenspon in 2013 in een interview met TIME over wat hij toen dacht tijdens het beslissende moment. Hij maakte snel drie foto's, eentje werd wereldberoemd. Greenspon zelf werd geëvacueerd uit de jungle met een tweede helikopter.

Voor veel Amerikanen gaf de foto goed weer hoe groot het lijden was van de Amerikaanse soldaten. En van de uitzichtloosheid van de oorlog. Dagen later raakte Greenspon zelf gewond.

6: Beeld Saddam Hussein

Het omver halen van het levensgrote beeld van Saddam Hussein in Bagdad, was tot eind 2003 hét beeld van de Amerikaanse interventie in Irak. Eindelijk was Washington verlost van de dictator die de VS jarenlang durfde te tarten. Maar dat beeld veranderde snel in 2004 toen bizarre foto's van martelende Amerikaanse militairen in de Abu Ghraib-gevangenis uitlekten. De wereld reageert geschokt.

Op eentje is te zien hoe een Iraakse gevangene, gekleed in een Ku Klux Klan-achtig gewaad, op een doos moet staan. Zijn handen zijn met elkaar verbonden met draden. Het lijkt alsof hij elk moment elektrische schokken kan worden toegediend. Een Amerikaanse militair kijkt achteloos op zijn camera naar de foto's die hij net heeft gemaakt. Op een andere foto, die eveneens wereldwijd wordt gepubliceerd, is een van de hoofdrolspelers van het Abu Ghraib-schandaal prominent in beeld.

Soldaat Lynndie England houdt een riem vast die om de hals van een gevangene is vastgemaakt. Hij ligt naakt op de grond, vernederd tot op het bot. Alsof hij wordt uitgelaten, als een hond. England, haar vriend Charles Graner en andere militairen worden berecht en gestraft. Maar het kwaad is al geschied. Tot in lengte van dagen zullen beide foto's, nota bene zelf gemaakt door de groep ontspoorde militairen, voor velen wereldwijd het symbool zijn van het failliet van de Amerikaanse interventie.Eenvoudige, amateuristische foto's die zijn verheven tot iconische beelden met een grote zeggingskracht.

Een Irakese gevangene in Abu Ghraib.Beeld ap
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden