Het applaus van Friesland

Jos Thie vertrekt bij het Friese theatergezelschap Tryater en dat is voor hem een kwestie van King Lear doen en dan sterven....

De afscheidsvoorstelling van Jos Thie zal in Friesland niet onopgemerkt blijven. Op voorhand zijn al dertigduizend kaarten voor Kening Lear verkocht. Het stuk wordt opgevoerd in de manege van het Fries Paarden Centrum te Drachten. De Friese cabaretier Rients Gratama is de tragische held die te midden van 25 Friese paarden, twee honden en twee gieren, hun lucht en hun uitwerpselen ten onder gaat. Friese kranten hebben er meters kopij over afgescheiden, die nu in de hal van het Fries Paarden Centrum te bezichtigen valt.

Wat doet straks de landelijke pers - dat is nu nog de vraag. Kening Lear wordt een enorm spektakel. Thie maakte eerder dergelijk omvangrijk toneel op ongewone plekken: Orfeo Aqua op een meer bij Oudega, Peer Gynt op de Bosplaat van Terschelling en ABE! in het stadion van SC Heerenveen.

Meestal leverden deze megaproducties hem wel aandacht op in landelijke bladen. Bijna alle andere stukken werden in de negen jaar die Thie bij Tryater zat, genegeerd. Het is een opvallend aspect van werken als theaterman in Friesland, zo blijkt tijdens het gesprek met Thie in een bovenzaaltje van het Fries Paarden Centrum. Beneden in de manege zal later een storm worden geoefend met vijf jonge hengsten, knipperend licht en een plensbui uit buizen. Daarna krijgen de gieren vliegles en 's avonds oefenen de acteurs. Anderhalf uur heeft Thie om terug te blikken op zijn jaren bij Tryater, dat hij gaat verlaten omdat hij weer eens wat anders wil doen. 'Er zit niet veel achter. Je moet jezelf steeds uitdagen.'

Thie (1954) zat tien jaar bij Werk in Uitvoering, een muziektheatergezelschap voor jongeren in Groningen. Hij was zeven jaar artistiek leider van het RO Theater in Rotterdam. In 1994 kwam hij bij Tryater - en dat bleek voor hem een geheel nieuwe wereld te zijn. 'Ik had van te voren niet verwacht dat ik zoveel vrijheid zou hebben. Bij andere gezelschappen ben je meer onderdeel van de toneelpolitiek, moet je je meer verantwoorden ten opzichte van trends. Daar hebben wij niets mee te maken.'

Tryater had het afgelopen jaar twee nieuwe stukken op het repertoire, waarvan één werd geschreven door Bouke Oldenhof. Met hem heeft Thie veel samengewerkt, nu ook weer met Kening Lear. Tryater is het enige professionele toneelgezelschap in Friesland, dat in 1965 is voortgekomen uit amateurtoneel; het treedt bijna uitsluitend op in Friesland, in de Friese taal. In die provincie staan het gezelschap vijftig podia ter beschikking, waarvan zes in schouwburgen in Leeuwarden, Drachten, Heerenveen, Sneek, Franeker en Gorredijk. Voor de rest is Tryater aangewezen op dorpshuizen, sportzalen en scholen.

Van een toneel van twintig meter breed in de Rotterdamse Schouwburg moest Thie terug naar gemiddeld zes meter in een café-achtig oord. In het begin kon hij zijn acteurs niet passend naast elkaar op het podium krijgen om ze het applaus in ontvangst te laten nemen. Later wende hij aan de beperkte ruimte. 'Nu zeggen we vaak dat mensen beter een voorstelling in een dorpshuis kunnen zien dan in het theater. Het is intiemer en het publiek is anders. In een dorp ga je met elkaar naar toneel. Het is een buurtbelevenis.'

De vraag is of Tryater in een omgeving die overal elders is voorbehouden aan amateurtoneel, niet verslapt. 'Dat is een gevaar. Maar wij moeten wel scherp blijven omdat we zo dicht op ons publiek zitten. Je loopt niet zomaar het dorpshuis uit. Na afloop drink je altijd een borrel met het publiek. Bij het eerste glaasje is er niets aan de hand, maar bij het tweede gaan mensen je precies vertellen wat ze ervan vinden. Ik heb hier voorstellingen gemaakt die niet goed zijn ontvangen door het publiek. Je loopt weg uit het dorpshuis en een man roept je na: hé, luister eens even Thie, die acteurs kunnen wel spelen maar dit is een voorstelling van niks.'

Tryater heeft de toeschouwers in de dorpshuizen als recensent. 'Wij worden niet afgemaakt door de landelijke pers, want die komt niet', zegt Thie. 'Vreemd, ja. Misschien omdat onze stukken Friestalig zijn?'

'Wij zijn een van de grootste gezelschappen van Nederland, wij hebben wereldpremières, onze jongerenstukken worden gespeeld in Amerika, maar we worden niet gerecenseerd door de Nederlandse media. Het is randstedelijke blindheid. Niet naar de provincie willen komen, tenzij er een spektakel is waar je niet omheen kunt.'

Hij ontkent dat hij er ooit door ontmoedigd is geraakt: 'Het is uiteindelijk onbelangrijk. Het is niet de essentie van mijn werk.' Tegenover de stilte die de rest van de wereld doorgaans in acht neemt, staat het applaus dat klinkt in Friesland zelf. Tryater speelt jaarlijks vijf-, à zeshonderd voorstellingen in de provincie, voor alle leeftijdscategorieën. Afgelopen jaar kwamen er in totaal meer dan vijftigduizend bezoekers. Natuurlijk moet het gezelschap in zo'n klein taalgebied met relatief veel amateurs werken - 'dat is onze achillespees' - maar het niveau van de amateurs stijgt, zegt Thie.

'Daar spelen wij een belangrijke rol in. Als je meer publiek krijgt, krijg je ook meer theaterliefhebbers en dus wordt het leuker om theater te maken. We hebben absoluut onze beperkingen, maar in kwalitatief opzicht zijn we de afgelopen jaren gegroeid. En de hele omgeving ontwikkelt mee omdat we zoveel met elkaar te maken hebben.' Naast King Lear zijn er in Friesland deze zomer nog zes grote openlucht spektakels. 'Als je naar Jorwert kijkt... het niveau daarvan is niet gering hoor', zegt Thie.

Volgens hem is de tijd rijp voor een toneelschool in het Noorden. Friesland, Groningen en Drenthe hebben deze wens onlangs overgebracht aan de landelijke overheid, bevestigt een woordvoerder van de provincie Friesland. Tryater wil het initiatief tot zo'n opleiding nemen, en Thie denkt ook dat deze er binnen afzienbare tijd komt. Concreter wil hij er niet over worden.

Hoe meer Thie vertelt over het theaterklimaat in Friesland, hoe minder erg het lijkt dat Tryater daarbuiten nauwelijks bestaat. Friesland is in zijn ogen een echte toneelprovincie. Geen jubilieum van een voetbalvereniging of er wordt een toneelstuk in elkaar gedraaid. Het past precies bij de rol die Thie voor theater ziet weggelegd. Theater moet midden in een samenleving staan en zoveel mogelijk toeschouwers een ervaring laten delen.

In zijn kamer bij Tryater heeft hij een fotootje hangen van het Griekse plaatsje Epidauris, vertelt hij, waar in de klassieke tijden dertigduizend Grieken bij elkaar kwamen om een toneelfestival bij te wonen. Met zijn allen keken ze naar Medea, waarin een moeder haar kinderen vermoordt. Gelouterd keerden ze huiswaarts. Toen Thie de anekdote onlangs vertelde tijdens de Magister Alvinus-lezing in Sneek, had hij vijfhonderd toehoorders. 'Dan ben ik wel onder de indruk.' De zondag erna werd de lezing ook nog integraal uitgezonden door de regionale Omrop Fryslân. Thie schiet in de lach: 'Na de kerkdienst.'

'Massa' is voor Thie geen vies woord. Maar het streven naar een massa toeschouwers betekent volgens hem niet dat hij concessies aan de inhoud van een stuk doet, zoals naar zijn smaak te veel gebeurt met de musicals van nu. Hij is zelf ook de fout ingegaan met de musical Joe, erkent hij, die hij maakte voor Joop van den Ende. Maar al weet hij nog niet wat hij na Tryater gaat doen, de inhoud moet voor hem voorop staan.

'Ik heb in Friesland respect gekregen voor mijn publiek, misschien wel omdat ik er na elke voorstelling mee wordt geconfronteerd. Mijn bakker en de baas van de supermarkt kunnen heel goed een mening hebben over Hamlet. Als je King Lear, een van de moeilijkste stukken van Shakespeare, gaat doen voor dertigduizend mensen, van wie er tweeduizend misschien ooit het stuk hebben gezien, dan zegt dat genoeg.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden