Column

Het alternatieve feit regeert: in de VS, maar ook bij ons

Gisteren stond de Volkskrant vol met artikelen over liegen. Het schijnt algemeen menselijk te zijn, wij doen het allemaal, dat liegen. Volgens wetenschappelijk onderzoek van het soort 'bij volle maan geven mensen hogere fooien' liegen wij 2,17 keer per dag. Mannen liegen drie keer zo veel als vrouwen. Iemand die nooit liegt, is net zo zeldzaam als een ijsbeer in de tropen.

'Donald Trump en zijn woordvoerder Sean Spicer (foto) wekten vooral verbazing met hun schatting van de publieke opkomst tijdens de inauguratie.' Beeld afp

In de Volkskrant ging het over liegen in de politiek. Dat fenomeen wordt in onze parlementaire democratie steeds vergezeld van het dramatische begrip: een doodzonde.

De rooms-katholieke kerk onderscheidt de doodzonde van de dagelijkse zonde die je kunt inlossen met een biecht. De dagelijkse zonde is enkelvoudig - ik heb vannacht gemasturbeerd bij de beeltenis van juffrouw Jannie - maar de doodzonde is een veel ernstiger vergrijp.

De doodzonde moet voldoen aan drie voorwaarden. Zij moet een 'zwaarwegende materie' betreffen, zij moet begaan zijn bij het volle verstand en met volledige kennis, en ten slotte moet zij voortgekomen zijn uit een weloverwogen beslissing. Wie een doodzonde begaat, verliest de goddelijke genade. Voor het terugwinnen daarvan is de biecht niet voldoende. Men moet ook voor het aangezicht van God 'een oprecht en volmaakt berouw' tonen.

De leugenaars wier leugens gisteren uitvoerig in de krant werden besproken, waren behalve minister Ard van de Steur - die zelfs de voorpagina haalde - de Amerikaanse president Donald Trump en zijn woordvoerder Sean Spicer. De laatste twee wekten vooral verbazing met hun schatting van de publieke opkomst tijdens de inauguratie. Zij zagen 'de grootste menigte ooit', terwijl foto's aantoonden dat de opkomst beduidend lager is geweest dan toen Obama werd ingezworen.

Liegen in de politiek is natuurlijk van alle tijden. Wie verbaasd is over de apodictische manier waarop het Witte Huis 'alternatieve feiten' presenteert, verwijs ik graag naar The Politics of Lying, een boek uit 1973, waarin de politicoloog David Wise een historisch overzicht geeft van de leugen in de Amerikaanse politiek. Wise onthulde daarbij een groot aantal geheime CIA-operaties, waarover verantwoordelijke politici bereid zijn geweest de ene leugen na de andere te verkondigen.

The Politics of Lying verscheen midden in de Watergate-affaire. De wereld zag de ondergang van een liegende president, die zich liet vertegenwoordigen door de grootste leugenaar van allemaal, zijn perschef Ron Ziegler, ook wel 'mr. Zigzag' genoemd. Ziegler gebruikte een term die je de voorloper van het alternatieve feit kunt beschouwen. Toen hij er op het laatst echt niet meer onderuit kon en een keer een leugen moest toegeven, zei hij dat zijn voorgaande statements daardoor 'inoperative' waren geworden.

Inoperatief, buiten werking.

Wat betekende dat hij de feiten niet beoordeelde op hun waarheidsgehalte, maar op hun bruikbaarheid in het politieke verkeer.

Dat inzicht leidt onherroepelijk naar de filosoof Hegel, die op een lezing in 1800 zijn theorie verdedigde dat ons zonnestelsel maar zeven planeten kon bevatten. Toen een toehoorder riep dat Hegels feiten niet klopten, zou de filosoof hebben geantwoord: 'Des te erger voor de feiten!' Niet lang daarna kreeg men het bewijs dat Neptunus werkelijk bestond en een planeet was.

Wordt Trump de nieuwe Nixon en Sean Spicer de nieuwe Ron Ziegler?

Dat valt nog te bezien. Zeker is wel dat Justitieminister Ard van der Steur als held van de waarheid geen geschiedenis zal maken. Mijn god, wat stond die man bij Nieuwsuur te klungelen, te wauwelen en te liegen over zijn streberige rol in de zaak van het weggemaakte bonnetje. Dat is ook zo ongeveer het niveau van de Nederlandse politiek: een eindeloos gezeur over een onbenullige affaire van twintig jaar geleden.

Bijna tegelijkertijd met Van der Steur verschenen op internet beelden van een nieuw interview met Sean Spicer. Bij zijn eerste optreden kreeg ik spontaan een afkeer van die man, maar dit keer viel het mee.

Ja, hij was van plan zich in de toekomst aan de waarheid te houden. Over de opkomstcijfers was hij verkeerd geïnformeerd geweest door een buitenlands persbureau. Dat het een persbureau uit het buitenland was, maakte het er natuurlijk niet beter op, maar Spicer stond in elk geval niet zo te zeveren als Van der Steur.

Zelf vind ik dit boeiende tijden en ik ben blij dat ik dit allemaal mee mag maken. Een apocalyps zie ik nog niet opdoemen en een Derde Wereldoorlog evenmin. Soms gaat het niet zoals je zou willen, maar ik ben ervan overtuigd dat de leugenaar uiteindelijk tegen een muur oploopt die hij zelf heeft gebouwd.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden