Het afwasteiltje heeft zijn plicht gedaan

DE DIEPE afwasteiltjes zijn weer opgeborgen. De Ugandese variant van het stemhokje (geen gordijntje, laat staan een computer met kiesknopjes) heeft zijn functie voor de komende vijf jaar vervuld....

Kees Broere

Het is dus overwegend goed gegaan, vonden de meeste waarnemers. Goed althans naar Afrikaanse begrippen. Als de kandidaat van de PvdA volgend jaar zou moeten stemmen door zich over een afwasteiltje te buigen, of als de VVD-opponent tijdens een verkiezingsbijeenkomst een CDA-vrachtwagen zou zien inrijden op zijn aanhangers, zou ieder er schande van spreken.

Verkiezingen dienen 'vrij en eerlijk' te verlopen. Aan die twee criteria kan Uganda in westerse ogen niet voldoen. Het land kent immers een zogeheten geen-partijendemocratie. De kandidaten bij de presidentsverkiezingen stonden niet als leiders van een partij, maar op basis van 'individuele verdienste'.

Ongeveer tegelijkertijd met de Ugandese verkiezingen werden in het buurland Rwanda de districtsraden gekozen. Ook daar geen partijen, maar enkel gekwalificeerde individuen. De Amerikaanse mensenrechtenorganisatie Human Rights Watch vond de hele exercitie 'van het begin af aan besmet'. Andere kenners spraken daarentegen van 'een kleine stap voorwaarts' in het Rwandese democratiseringsproces.

De Ugandese president, Yoweri Museveni, vindt zijn politieke model een voorbeeld voor heel Afrika. Politieke partijen, zo is zijn redenering, hebben in het verleden enkel bewezen etnische en religieuze tegenstellingen aan te wakkeren. Waartoe dat kan leiden, is juist in Rwanda op overtuigende, want ongekend gewelddadige wijze bewezen.

De redenering van Museveni is helder. Afrika is een continent waar in de koloniale tijd vele volken, met soms ook verschillende religies, bij elkaar zijn geveegd binnen volstrekt kunstmatige landsgrenzen. En net zoals veel volken ongewild bij elkaar terecht zijn gekomen, zo zijn er ook kaarsrechte lijnen die volken doorsnijden en verwanten van elkaar scheiden.

De grenzen zijn voor de meeste Afrikaanse politici wel heilig, om mogelijk nog groter onheil te voorkomen. De vraag is dan of, binnen die landsgrenzen, de leiders van politieke partijen inderdaad niet veel verder komen dan het verdedigen van de belangen van het eigen volk en het uitbuiten van etnische en religieuze tegenstellingen.

Juist de regeringsperiode van 'geen-partijenleider' Museveni geeft hierop een beter zicht. Ook Uganda is een land met diverse volken, en met christenen, moslims en mensen die elementen van beide religies hebben vermengd met hun eeuwenoude tradities. De man die al vijftien jaar aan de macht is, zou dus moeten laten zien dat hij bóven dit alles staat. In zijn systeem zou iedereen bij de politiek moeten worden betrokken.

Het is hem voor een deel gelukt. De vraag is echter of dit te maken heeft met het door Museveni gekozen systeem, of met 'de stijl van de leider'. Het laatste lijkt het geval. En dat ook Museveni's politiek voor een deel op buitensluiting berust, bleek tijdens de campagne wel uit het aantal mensen om hem heen dat verwoed streed om de bevoorrechte positie die zij onder hem hadden bemachtigd niet kwijt te raken.

Want om dat laatste blijkt het in Afrika nog al te vaak te gaan. Politiek is een zaak van de hele familie. Het begint vaak in het eigen dorp, niet toevallig ook de plek die verschillende Afrikaanse presidenten later tot de eigenlijke of zelfs wettelijke hoofdstad van hun land hebben gemaakt.

Wie buiten de 'familie' valt, valt buiten de boot. Museveni's belangrijkste tegenstander, Kizza Besigye, kwam voort uit de kring van de leider en ging pas zelf voor het hoogste ambt nadat hij ruzie had gekregen met zijn vroegere strijdmakker. In andere Afrikaanse landen kiezen politici er dan voor een eigen partij op te richten.

Met partijen kán een uitsluitingspolitiek ontstaan, zoals in Nigeria en elders al te vaak is bewezen. Het hoeft echter niet, zoals blijkt in Senegal, waar Abdoulaye Wade vorig jaar na twintig jaar oppositie de macht overnam van Abdou Diouf.

'Eerlijk en vrij' zijn termen die in Afrika vooral ná verkiezingsdagen bewaarheid dienen te worden. Ook moet blijken of het voor iedereen geldt. Met of zonder partijen, maar vooral: met gelijke kansen. Daaraan te werken, levert de basis van een democratie. Dan geldt voor Afrika: langdurig werk in uitvoering.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden