HET ABC VAN DE HUMANITEIT

DRIE bekende schrijvers hebben recentelijk de democratie in de beklaagdenbank gezet. H.J.A. Hofland schrijft in zijn boek De elite verongelukt over een oorlogsdemocratie....

KEES SCHUYT

De overheid ziet zich vervolgens gedwongen democratische vrijheden in te perken 'om de democratie te redden'. Het vrije denken gaat verloren. In Hoflands sombere beschrijving worden achtereenvolgens de intellectuelen, de verzorgingsstaat en de tot oppervlakkigheid aanzettende massamedia genoemd als de voornaamste bronnen van verraad aan de democratie.

In The revolt of the elites and the betrayal of democracy van C. Lasch worden eveneens de intellectuelen genoemd als degenen, die het laten afweten. Net als Hofland vindt Lasch dat zij zich hebben afgekeerd van de belangrijke taak een wezenlijke bijdrage te leveren aan de openbare meningsvorming in de plaatselijke en landelijke politiek.

Democratie is meer dan verlicht eigenbelang, vage openheid naar elke willekeurige mening en tolerantie voor elke nieuwe mode. Lasch wijst terug naar oude democratie-opvattingen van Emerson, Whitmann, Dewey en Royce, waarin karaktervorming, morele opvoeding en serieuze, diepgaande discussies de burgers samen moet houden. Democratie is een coöperatieve onderneming.

De derde aanklager, de bekende feministe Jean Bethke Elshtain, wijst in haar Democracy on trial op het groeiende cynisme, het bezitsindividualisme, dat allerhande wensen tot rechten heeft getransformeerd en het toegenomen gebrek aan respect voor de collectief afgesproken regels.

De exclusieve nadruk op groepslidmaatschappen waarbij slechts één groepskenmerk, van ras, etniciteit, geslacht, leeftijd of sexuele voorkeur al de politieke beslissingen beheerst, wordt door haar ook als ondermijning voor een levendige democratie beschouwd. De dialoog is voor haar de oervorm van sociabiliteit en vormt daarmee de grondslag voor een democratie.

Gaat het werkelijk zo slecht met onze democratie als deze drie gerenommeerde auteurs denken? Wordt er nog gediscussieerd of gaan populitische slogans de publieke meningsvorming overheersen in een monsterverbond tussen politici en de op een simpel begripsniveau afgestemde televisiecultuur. Als we naar het stemgedrag en de opkomst bij het vervullen van democratische plichten kijken valt het allemaal nog wel mee. De formele procedures van de democratie worden wel nageleefd. Er worden in Nederland zelfs nieuwe voorgesteld, zoals het referendum.

Maar de drie bezorgde intellectuelen beschrijven een geestelijk klimaat, waar de fut uit is, waar de spirit of free coöperation is verdwenen en waar uit materieel eigenbelang de gemeenschappelijke zaak de rug wordt toegekeerd.

Er klinkt uit deze drie voortreffelijk geschreven boeken een zeker heimwee naar de echte intellectuele helden van de moderne democratie zoals bijvoorbeeld Hannah Arendt, Dittrich Bonhoeffer, Albert Camus, John Dewey, Erik Erikson. Deze vormen inderdaad het begin van het ABC van de democratie: dat tegelijk het ABC van de humaniteit is.

Ik zou dit ABC kunnen aanvullen met de F van Jerome Frank, de G van M. K. Gandhi en de H van Vaclav Havel, de I van Ivan Illich, de J van Hans Jonas, de K van M.L. King enzovoort tot en met de Z van Jevgenii Zamjatin. Hoeveel ABC's zouden op deze manier kunnen worden samengesteld? En voor welke eeuwen?

Wat al deze intellectuelen kenmerkt is een radicale afwijzing van enig absolutisme, van geloof in allesbeslissende en eeuwig geldende waarden, van stelselmatige discriminatie, vernederingen en grof onrecht. Het is eerst en vooral een nee zeggen en vervolgens weer een bescheiden ja.

Zij combineren namelijk een blijvende intellectuele scepsis met een grote aandacht voor concrete individuen. Zij aanvaarden een radicale onzekerheid, die niet hoeft te worden opgelost in ideologische stelsels, abstracte grootheden als klasse, natie, gelijkheid of in verdovende materiële zekerheid.

Het individualisme dat zij verdedigen is een humanistisch individualisme, dat heel weinig overeenkomsten vertoont met wat tegenwoordig onder economische individualisering wordt verbreid en gepredikt.

Hun denkbeelden en hun mensbeeld gaan voorbij aan een keuze tussen liberalisme of communitarisme, omdat die op een oneigenlijke en valse tegenstelling berust. Ze zijn modern én postmodern tegelijk en bekommeren zich nooit of ze wel bij de juiste partij, de goede school, de modernste opvatting horen. Voor hen tellen vooral concrete mensen in omstandigheden.

Een wedergeboorte van dit sceptische humanisme zou nog niet eens zo slecht zijn voor de democratie, die met deze advocaten wel weer spoedig uit de beklaagendenbank kan worden gehaald.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden