Het aan- en uitzetten van de geluksmachine

Als u een geluksmachine had, en u wist hoe die werkte zodat u dag in dag uit geluk kon produceren, zou u dan ooit de neiging krijgen die machine uit te zetten? Het geluk dat u zou produceren zou toch wel niet rivaliserend zijn, in de zin dat het geluk dat u voor mij zou maken ten koste zou gaan van dat van een ander? Bovendien kan ik me niet voorstellen dat het vervelend werk is om een geluksmachine te bedienen. Waarom zou u die machine dan uitzetten?


Toch is dit de ambitie van het huidige kabinet. De doelstelling is door Mark Rutte geformuleerd in het nieuwe beginselprogramma van de VVD enkele jaren geleden, is door hem aangehaald in de Kamer ten tijde van de start van zijn kabinet afgelopen herfst, en de term 'geluksmachine' duikt dezer dagen op in allerlei voordrachten van VVD'ers. Het is een beeld dat blijft hangen - zelfs als je een tijd in Spanje bent.


Laten we daarom eens kijken hoe boosaardig Ruttes streven precies is. Een premier die de geluksmachine uit wil zetten - hij moet bijna wel een monster zijn.


In de beginselverklaring van de VVD verwerpt Rutte de gedachte dat 'de staat leidend moet zijn in het streven naar geluk'. In een toelichting zei hij: 'Het geluk zit in de mens.' Om er aan toe te voegen: 'De staat is geen geluksmachine.'


Het 'uitzetten van de geluksmachine' gaat dus om het temperen van de ambities van de overheid. De overheid is in Ruttes visie te belangrijk gemaakt, te groot, te ambitieus. Je gooit er aan de ene kant belastingeuro's in en je krijgt er aan de andere kant geluk uit. Het geluk dat de staatsmachine produceert is wel rivaliserend: de staat pakt wat van uw geld af (belastingheffing) en geeft dat aan een ander (inkomensoverdracht) of doet er iets mee voor het collectief (zoals het organiseren van rechtspraak).


Zo wordt Rutte van een monster weer gewoon een VVD'er: de staat is te groot. Maar wij blijven zitten met de metafoor, en de argumentatie, en de wil om de deugdelijkheid hiervan te onderzoeken.


Deze deugdelijkheid valt in scherven uiteen door het stellen van één simpele vraag: wie? Wie vindt dat 'de staat leidend moet zijn in het streven naar geluk'? Wie verdedigt het standpunt dat door Rutte en zijn kabinet bestreden wordt? Wie wordt aangevallen?


Het antwoord is: niemand. Nou ja, in Noord-Korea wellicht. De metafoor van de geluksmachine is een stropop-constructie. De geluksmachine is een hansopje, door Rutte eerst eigenhandig in elkaar genaaid en gevuld met stro, en vervolgens met veel misbaar in de fik gestoken. Kijk het eens branden! Partijgenoten, onder wie staatssecretaris van Sociale Zaken Paul de Krom, doen het hem graag na. 'De overheid is geen geluksmachine', zei De Krom eind maart nog in Den Haag.


En de overheid is ook geen dwaze dolfijnenshow, parasitaire poenschepper of afhaalchinees.


Overheidsingrijpen wordt door niemand gelegitimeerd met een beroep op geluk. Economen beargumenteren veel van wat die grote overheid doet door het falen van markten. We zouden slechter af zijn als de overheid geen collectieve goederen produceerde (defensie, rechtspraak), niet ingreep om marktmacht te voorkomen (kartels), en zich afzijdig hield van complexe markten als de gezondheidszorg of het bankwezen. Zelfs veel sociale zekerheid wordt mede ingegeven door overwegingen van efficiency.


Politici doen daarenboven graag een beroep op rechtvaardigheid, in welke filosofische of partijpolitieke vorm dan ook. De egalitaire filosofie van de SP bijvoorbeeld botst hierbij met de meritocratische opvattingen van de VVD.


Pleitend voor een kleinere overheid zou Rutte dus moeten aansluiten bij een van deze twee domeinen. Hij kan betogen dat dit of dat marktfalen minder erg is dan gedacht (of betogen dat het medicijn van het overheidsingrijpen erger is dan de kwaal). Hij kan ook betogen dat zijn idee van rechtvaardigheid beter is dan dat van zijn opponenten. Maar positie kiezen tegen een fictieve vijand is een zwaktebod.


Van monster naar gewone VVD'er naar slappe hap. Ik word er niet gelukkig van.


Reageren? frank@argumentenfabriek.nl

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.