Herzbergs taal blijft in Düsseldorf overeind

'Je moet blijven leven lieverd', zegt Lea tegen haar vader. 'Lang. Als jij er niet meer bent, vallen we als losse kralen, rollen we als losse kralen over de grond.' De oude Simon ligt op sterven en Lea's vrees is gegrond....

Simon, of liever gezegd de acteur Wolfgang Reinbacher, staat tijdens die woorden op afstand, vlak voor de publiekstribune. Een korte, stevige man die zo op het oog wel honderd kan worden en de breekbaarheid mist die je Simon bij lezing toedicht. Zo kijkt hij naar alle familieleden die hem op zijn ziekbed toespreken. Zelf is hij al ver weg.

Het is een simpele oplossing voor de problemen die het nieuwe stuk van Judith Herzberg, Simon, aan een regisseur stelt. Een stuk waarin droom en werkelijkheid kriskras door elkaar heen wandelen. We kijken voortdurend door de ogen van de oude Simon in wiens hoofd het verleden net zo aanwezig is als het heden.

Op het toneel doemen beelden en mensen op van vroeger, flarden uit de oorlog: luchtalarm, boeken in dozen proppen, een aanval op zijn kleinzoon. Het volgende moment keert Simon weer terug in de realiteit. Doden zijn voor hem net zo zichtbaar als de levenden, al is hij zo nu en dan merkwaardig helder en reageert hij heel adequaat op wat zich in deze kamer voordoet.

Regisseur Peter Hailer heeft ervoor gekozen die twee werelden zonder enig onderscheid in elkaar over te laten lopen. Geen verandering van licht of van acteertoon, hij laat het volledig over aan het publiek in die twee 'werkelijkheden' mee te gaan. Dat is soms lastig. De droomachtige sfeer die de tekst oproept krijgt te weinig gestalte in dit harde, felle licht en in dit karakterloze moderne interieur.

Saskia Rettig ontwierp twee ruimtes achter elkaar, gescheiden door een enorme ovale lijst die pas aan het slot betekenis krijgt. Dan poseert de familie erachter als voor een statig familieportret. We kennen die familie uit eerdere stukken van Judith Herzberg, Leedvermaak en Rijgdraad. En telkens zagen we de conflicten, de jaloezie, de irritaties, maar ook steeds weer de wil om die lotsverbondenheid intact te houden.

Voor het Schauspielhaus Düsseldorf schreef Herzberg nu een derde deel. Op verzoek van de acteurs die graag wilden weten hoe het verder zou gaan met hun personage. Wonderlijk is het wel dat het stuk in Duitsland zijn oerpremière moet beleven. Het is te hopen dat ook een Nederlands gezelschap de kans om deze trilogie in zijn geheel op te voeren niet zal laten liggen.

In Düsseldorf hebben de acteurs zich bijna vereenzelvigd met hun karakters. Lea is een forse actrice (Anke Schubert) die zich weergaloos laat gaan in een woordenstrijd met haar rivale Dory, de eerste en derde vrouw van Nico, Lea's ex. Met Dory is Nico opnieuw getrouwd na de scheiding van Lea. Je voelt de onmacht en het verdriet van die moederlijke Lea die als een hondje zorgt voor haar stervende vader.

Herzberg hanteert zoals gewoonlijk prachtig lichtvoetige woorden die ook in het Duits wonderwel overeind blijven. In Simon toont ze de essentie van leven en ouder worden: het vergaren van herinneringen die een steeds groter deel van je wezen in beslag gaan nemen. En die onweerstaanbaar gaan horen bij de dagelijkse realiteit. Zo vervluchtigen begrippen als tijd en werkelijkheid.

De inmiddels ontstane trilogie geeft een mooi, genuanceerd beeld van een groep mensen die door hun roerige verleden met elkaar zijn verbonden. Daarbij is het materiaal zo rijk en je kent deze mensen met al hun sores zo goed, dat je na het zien van dit derde deel nieuwsgierig blijft naar het verdere verloop.

Tijdens de première zat de schrijfster van de zenuwen haar nagels af te bijten. Maar het publiek gunde de spelers een lang applaus. Verlegen werd Herzberg na afloop het podium op gehaald, wat onwennig buigend tussen de acteurs. In de acteurskantine laat ze alle lof stralend over zich heenkomen, in gezelschap van filmer Frans Weisz, van wie de verfilming van Rijgdraad, Qui Vive, zojuist in première is gegaan.

Dit Herzbergproject zal in Düsseldorf waarschijnlijk nog lang publiek trekken. Voor de liefhebber: aanstaande zondag organiseert het theater een Herzbergdag. 's Morgens leest de schrijfster voor uit haar (in het Duits vertaalde) gedichten, vervolgens wordt Leedvermaak gelezen door de acteurs die aansluitend Rijgdraad en Simon spelen. Tot slot wordt de film Charlotte vertoond.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden