ANALYSE

Hervormingen lopen vast in Afghaanse paradox

Afghanistan

De pogingen van president Ghani om het land in zijn greep te krijgen, stuiten steeds op de 'oude kracht-patsers'. Die moeten weg, maar hij kan niet zonder hen.

Taliban-strijders poseren dinsdag in Kunduz voor een buitgemaakte terreinwagen van de VN. Beeld ap

Opnieuw presenteerde de Afghaanse president Ashraf Ghani zich als een man van de daad, dinsdag op zijn persconferentie in Kabul. Een dag na de val van Kunduz liet hij weten dat het leger al volop bezig was met het heroveren van de stad, die volgens hem trouwens niet helemaal in handen van de Taliban was. Van alle kanten had hij versterkingen laten aanrukken en op zijn verzoek hielp de Amerikaanse luchtmacht een handje.

Die daadkracht had hij eerder tentoongespreid: vorig jaar rond de presidentsverkiezingen. De voormalige minister van Financiën en Wereldbank-technocraat zou het corrupte overheidsapparaat van Afghanistan grondig op de schop nemen. Een nieuwe, schone generatie van bestuurders en bureaucraten zou zijn 309 pagina's tellende masterplan voor nationale wederopbouw gaan uitvoeren.

Maar al wat na zijn inauguratie, gisteren precies een jaar geleden, gebeurde: geen vliegende start. Zelfs voor zoiets eenvoudigs als het samenstellen van een kabinetsploeg had de nieuwe president maar liefst zes maanden nodig. Dat was het gevolg van de 'cohabitation' met zijn tegenkandidaat Abdullah Abdullah, die in een akkoord over machtsdeling tot Chief Executive Officer werd benoemd, een soort premier.

'Kunduz was proeftuin'

Bij de benoemingen kwam meteen al de 'oude politiek' om de hoek kijken. Met een veelheid aan etnische belangen - niet alleen de kampen van Ghani en Abdullah - moest rekening worden gehouden. De rivaliteit sijpelde door tot op regionaal niveau, waar de verhoudingen nog veel ingewikkelder zijn.

Zo had Ghani zich voorgenomen ogenblikkelijk alle 34 provinciale gouverneurs te vervangen, maar in mei waren er nog maar vier aangewezen. De coalitieregering 'kon maar één 'benoemingsproject' tegelijk aan', schrijft het Afghanistan Analysts Network (AAN). Nog altijd zitten negen van de 34 oude gouverneurs op hun post.

Pikant is dat de allereerste benoeming, in december vorig jaar, plaatsvond in Kunduz. De provincie had van Ashraf Ghani prioriteit gekregen bij het verbeteren van de veiligheid. 'Kunduz was de proeftuin in lokaal bestuur geworden voor de rest van het land', aldus AAN.

Ashraf Ghani besloot dat - om oude machtsstructuren te doorbreken - gouverneurs niet uit de provincie zelf afkomstig dienden te zijn. Zo parachuteerde hij in Kunduz een jeugdige buitenstaander, Mohammad Omar Safi (42), een voormalige VN-functionaris die hem had gesteund in zijn campagne.

President Ashraf Ghani was vastbesloten van Kunduz een van de veiligste provincies te maken. Beeld reuters

Veiligheid

Kort daarna liet de president de provinciebestuurders bijeenkomen, om hen per videoverbinding in te lichten over de zeventien beleidspunten die de grootste spoed vereisten. Veiligheid stond op nummer één. Binnen drie weken moet de veiligheid zijn verbeterd, verordonneerde Ashraf Ghani. 'De nieuwe regering is vastbesloten van Kunduz een van de veiligste provincies te maken.'

Dat is niet gebeurd, zoveel is wel duidelijk. Gouverneur Safi belandde in een slangenkuil van rivaliserende belangen en kon weinig klaarspelen in wat AAN omschrijft als 'een van de meest complexe provincies van Afghanistan, met 's lands staalkaart van etniciteiten, opstandelingengroepen, milities, criminele netwerken en politieke facties'.

Safi's vicegouverneur Hamdullah Daneshi, een bondgenoot van CEO Abdullah, is een voormalige mujahedincommandant met uitstekende banden met lokale krijgsheren. 'Hulpeloos' is Safi tegenover deze oudgediende. Politiechef Abdul Sabur Nasrati heeft de reputatie de wensen van gouverneurs te negeren en is het volstrekt niet eens met Safi's voornemen lokale milities hard aan te pakken. Dat zeggen de groepen die zich schuldig maken aan afpersing en geweld, en zo de bevolking naar de Taliban jagen.

Afghaanse commando's zijn gearriveerd op het vliegveld van Kunduz om deel te nemen aan het offensief om de stad te heroveren. Beeld AFP PHOTO / Nasir Waqif

Netwerken

Hier wreekt zich wat misschien wel het kernprobleem is van de Afghaanse politiek: om het land te herstellen, zou de macht gebroken moeten worden van de charismatische krachtpatsers die het altijd voor het zeggen hebben gehad in de Afghaanse provincies. De krijgsheren, de stamhoofden, de oude commandanten uit dertig jaar burgeroorlog.

Maar om in Afghanistan iets voor elkaar te krijgen, heb je die mannen en hun netwerken juist nodig, zeker op lokaal niveau. Dat is de Afghaanse paradox.

Vóór maandag gingen al geruchten dat gouverneur Safi zou worden vervangen. Daarbij dook zelfs de naam op van Gul Agha Sherzai, een oude schurk die elders al twee gouverneursposten vervulde en daarbij de bijnaam 'bulldozer' verwierf. In de jaren negentig was hij als gouverneur van de zuidelijke provincie Kandahar de verpersoonlijking van machtsmisbruik, drugshandel, afpersing en willekeur. De plaatselijke bevolking was dolblij dat hij in 1994 door de Taliban werd verjaagd. En verbijsterd dat hij in 2001 door de Amerikanen werd teruggezet op zijn oude post.

Vervanging van Safi door Sherzai is overigens niet waarschijnlijk, en zou totaal in tegenspraak zijn met Ashraf Ghani's hervormingselan. Maar ook typisch Afghaans.

Gul Agha Sherzai in 2014. Beeld EPA/I. SAMEEM
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.