Analyse

Hervormen onder dwang, kan dat wel?

Griekenland heeft wel flink bezuinigd maar heeft de structurele problemen niet aangepakt, vinden de geldschieters. Onder zware curatele van de 'instituties' moeten de Grieken die zwakheden nu alsnog te lijf gaan.

Olieraffinaderijen zoals deze van HELPE, eenderde in staatshanden. Beeld .

Pensioenstelsel

Het huidige Griekse pensioenstelsel is volgens de geldschieters onbetaalbaar. In 2012 bedroegen de uitgaven aan pensioenuitkeringen 17,5 procent van het Griekse bruto binnenlands product. Dat is het hoogste percentage in Europa. Maar ook voordat een zware recessie een aanslag pleegde op het Griekse bbp waren de pensioenuitgaven in Griekenland verhoudingsgewijs zeer hoog. Een belangrijke oorzaak daarvan is dat Griekenland een erg vergrijsd land is. Een op de vijf Grieken is ouder dan 65 jaar. Van alle EU-landen tellen alleen Italië en Duitsland verhoudingsgewijs meer ouderen onder hun bevolking.

Griekenland heeft na 2010 onder druk van de 'instituties' wel aanpassingen gedaan om het pensioenstelsel betaalbaarder te maken. De pensioenuitkeringen zijn in diverse stappen fors verlaagd van gemiddeld 1.350 euro naar gemiddeld 833 euro per maand. In Nederlandse koopkracht gemeten (het prijspeil in Griekenland ligt 24 procent lager dan hier) is dat respectievelijk 1.674 en 1.033 euro. Vorige regeringen hebben de wettelijke pensioenleeftijd in twee stappen verhoogd van 60 jaar voor vrouwen en 65 jaar voor mannen naar 67 jaar voor beide seksen.

Het Xenia hotel in Skiathos. Beeld .

Deze maatregelen zetten niet genoeg zoden aan de dijk, omdat ontzettend veel Grieken met vroegpensioen gaan. Het wemelt van de uitzonderingen op de wettelijke pensioenleeftijd. Zo zijn er maar liefst 580 beroepen als dermate 'zwaar en gevaarlijk' aangemerkt dat de beoefenaars ervan al met pensioen mogen als ze nog in de vijftig zijn. Onder deze beroepen zijn onder meer kappers, koperblazers, masseurs en banketbakkers. Vrouwen met kinderen onder de 18 jaar kunnen al na 15 jaar werken met pensioen. Met dank aan een zwak controleapparaat en corruptie van ambtenaren wordt er veel gefraudeerd met de pensioenen. Het Griekse systeem maakt het aantrekkelijk om al na 15 jaar werken je (lage) vroegpensioen te pakken en daarnaast zwart te gaan werken.

De vorige minister van Arbeid, Yannis Vroutsis, presenteerde in december nieuwe pensioenstatistieken aan het Griekse parlement. Die toonden aan dat nog altijd driekwart van de Grieken voor zijn 61ste met pensioen gaat. Dat komt deels doordat vijftigers nog snel gebruik maken van hun bestaande rechten voordat de mogelijkheden voor vroegpensioen worden ingeperkt. Ook vragen veel mensen die werkloos worden een vroegpensioen aan als ze daarvoor in aanmerking komen. De pensioenen zijn in Griekenland veel hoger dan de werkloosheidsuitkeringen.

De geldschieters willen nu (aldus de slotverklaring van de eurotop) dat de Grieken 'ambiteuze' pensioenhervormingen doorvoeren. Deze worden in het document niet nader gespecificeerd. In de voorstellen die de trojka Griekenland eind vorige maand deed, eisten de geldschieters onder meer dat de mogelijkheden voor vroegpensioen zwaar worden ingeperkt.

Natuurlijke waterbronnen als deze in Kamena Vourla. Beeld .

Privatiseringen

Begin 2011 spraken de geldschieters met Griekenland af dat het land een groot deel van zijn staatsbedrijven en onroerend goed zou privatiseren. Het was de bedoeling dat de verkoop van deze bezittingen tot en met 2015 in totaal 50 miljard euro zou opbrengen. Een jaar later werd al duidelijk dat de opbrengstdoelstelling van 50 miljard veel te ambitieus was en nooit gehaald zou worden. In 2012 werd het doel derhalve bijgesteld naar 15 miljard. Weer een jaar later werd dat 8,7 miljard. Aangeland in 'doeljaar' 2015 blijkt de werkelijke opbrengst van de privatiseringen tot nu toe slechts 3,2 miljard euro te bedragen.

Die tegenvaller heeft meerdere oorzaken. Een ervan is een overschatting van de waarde van veel staatsbedrijven. De Helleense spoorwegmaatschappij OSE is bijvoorbeeld onverkoopbaar, omdat het bedrijf zwaar verlieslatend is en een enorme schuldenlast met zich meetorst. Een ander obstakel voor een vlotte privatisering is de stroperige Griekse bureaucratie. Het heeft ook niet geholpen dat het Griekse privatiseringsfonds HRADF, dat de privatiseringsoperatie leidt, in zijn vierjarig bestaan al vijf presidenten en drie bestuursvoorzitters heeft versleten. In Griekenland is er bovendien veel tegenstand van vakbonden en politieke weerzin tegen privatisering. Vooral het marxistische Syriza is ideologisch erg tegen privatiseringen gekant. Toen de nieuwe regering in januari aan het bewind kwam, werden enkele geplande privatiseringen, waaronder de verkoop van de haven van Piraeus, meteen in de ijskast gezet.

De jachthaven van Alimos bij Athene Beeld .

Inmiddels heeft Syriza de verkoopprocedure van de haven hervat. Waarschijnlijk wordt het belang van 51 procent in de grootste Griekse haven verkocht aan het Chinese overslagbedrijf Cosco, maar er zijn nog twee concurrerende bieders. Ook de al geplande verkoop van een concessie van 40 jaar voor de exploitatie van veertien Griekse vliegvelden aan het Duitse Fraport zal nu waarschijnlijk doorgang vinden. De instituties eisen ook de spoedige privatisering van de Griekse stroomnetmaatschappij ADMIE. Die eis ligt politiek zeer gevoelig, omdat de regering vreest dat dan de stroomprijzen voor Griekse huishoudens omhoog zullen gaan. Onder de weinige privatiseringen die al succesvol zijn afgerond zijn die van de Griekse loterijlicentie OPAP en die van het gasleidingennetwerk DESFA.

De geldschieters eisen nu dat Griekenland nog eens 50 miljard euro aan staatsbezittingen apart zet in een speciaal fonds (onduidelijk is of dat HRDAF is, of een nieuw te stichten fonds) om die onder strikt buitenlands toezicht en begeleiding te privatiseren. Waarop het bedrag van 50 miljard is gebaseerd, is evenmin duidelijk. Misschien op de privatiseringsdoelstelling uit 2011.

De gasvelden van Zuid-Kavala. Beeld .

Btw-verhogingen

De geldschieters willen dat Griekenland de btw verhoogt om de inkomsten voor de staat te verhogen. In 2010 verhoogde de Griekse regering het standaard btw-tarief al van 19 naar 23 procent. Maar veel goederen en diensten in Griekenland vallen onder twee speciale, lagere btw-tarieven. Die lagere tarieven gingen in 2010 ook omhoog, van respectievelijk 4,5 naar 6,5 procent en van 9 naar 13 procent. De schuldeisers willen nu dat meer goederen en diensten onder het hoge standaardtarief van 23 procent gaan vallen.

Het hoge standaardtarief van 23 procent is hoger dan het gemiddelde in de OESO-landen. Toch is de btw-opbrengst in Griekenland relatief gezien een van de laagste van alle OESO-landen. Dat komt doordat Griekenland een grote schaduweconomie kent, waarmee op grote schaal belasting wordt ontdoken. Griekse burgers dragen ook relatief weinig sociale verzekeringspremies af. De Griekse schaduweconomie, die zich volledig onttrekt aan de belastinginning, omvat volgens een onderzoek uit 2011 ongeveer 27 procent van het Griekse bbp. In Duitsland is dat ongeveer 16 procent.

De Griekse belastingadministratie is verouderd en slecht geautomatiseerd. De belastingwerkgroep die namens de trojka enige tijd in Athene verbleef, rapporteerde dat het systeem door en door corrupt is. Burgers kopen belastingambtenaren geregeld om teneinde hun belastingaanslag te verlagen. Bij de Griekse belastingdienst werken volgens de rapporteurs uit Brussel ook veel incompetente ambtenaren. Griekse overheids- diensten fungeren sinds jaar en dag als baantjesmachines voor politieke vrienden. De overheid heeft er al met al nauwelijks zicht op hoeveel belasting zij jaarlijks misloopt.

Het Vrede en Vriendschapsstadion in Piraeus. Beeld .

Een andere uitdaging bij het verhogen van de belastingopbrengsten zijn de belastingprivileges van Griekse scheepsmagnaten. Bij deze superrijken valt in theorie veel te halen, maar zij zijn uiterst mobiel en houden hun inkomsten via allerlei ingenieuze constructies buiten het bereik van de Griekse belastingdienst. Bovendien hoeven zij over de winsten op hun buitenlandse activiteiten in Griekenland geen belasting te betalen. Deze belastingvrijstelling is zelfs vastgelegd in de Griekse grondwet.

De geëiste btw-verhoging zal op zichzelf dus weinig zoden aan de dijk zetten als de Griekse belastinginning niet verbetert. Dat vereist strenge begeleiding en toezicht van deskundigen uit Brussel.

De afgelopen jaren liep het op dat vlak steeds spaak, omdat de inspecteurs van de trojka geen toegang kregen tot de Griekse belastingadministratie. De Grieken beschouwden dat controlerend toezicht als bemoeizuchtig en als een inbreuk op hun soevereiniteit. Als voorwaarde voor een derde reddingspro- gramma eisen de geldschieters nogmaals volledige medewerking van de Grieken. De controleurs uit Brussel mogen niet weer voor gesloten deuren komen te staan in Athene.

Een viaduct voor de Egnatia-snelweg in Noord-Griekenland. Beeld .
De spoorwegen, zoals deze trein van TrainOSE, eigendom van de staat. Beeld Getty Images
Privatiseringsobjecten: Corfu Airport. Beeld .
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden