Hersenhormoon zet whiplash in nieuw licht

Oververmoeidheid waarmee whiplash-slachtoffers en patiënten met het chronische vermoeidheidssyndroom kampen, is wellicht te bestrijden met het hormoon melatonine. Ze lijken er energieker door te worden....

GERBRAND FEENSTRA

EEN padvindster die per ongeluk een zware ijzeren tentpaal op haar achterhoofd kreeg, zette dr. Marcel Smits op het spoor. De neuroloog van ziekenhuis De Gelderse Vallei onderzoekt momenteel of patiënten met chronische klachten na een whiplash baat vinden bij het natuurlijke hersenhormoon melatonine.

Het vijftienjarige meisje kreeg na het ongeluk op kamp last van hoofdpijn, nekpijn, duizeligheid, vergeetachtigheid en concentratiestoornissen. Opvallend was dat ze, hoewel ze altijd om tien uur 's avonds naar bed ging, steeds later in slaap viel en steeds later wakker werd. Ze sliep 's ochtends zelfs door twee wekkers heen.

Twee maanden na het ongeluk sliep ze om zeven uur 's ochtends in en werd pas om vier uur 's middags weer wakker, een typisch geval van het 'uitgestelde slaapfase syndroom' (DSPS), aldus Smits. Omdat hij al eerder patiënten met dit type slaapklacht had geholpen met melatonine, probeerde hij het middel ook bij deze patiënte uit. En het hielp: drie maanden na het begin van de behandeling sliep ze weer normaal.

Smits: 'Vanaf dat moment zijn we de zaken gaan omdraaien. Sommige van de DSPS-patiënten die ik heb behandeld, ontwikkelden de slaapstoornis na een whiplash-ongeval. Na de ervaring met het vijftienjarige meisje zijn we ons gaan afvragen of de klachten die whiplash-patiënten een half jaar of langer na het ongeluk nog hebben, zoals concentratieproblemen en oververmoeidheid, wellicht ook terug te voeren zijn op een verstoord slaap-waakritme, en of melatonine kan helpen die klachten te verminderen.'

Eind vorig jaar vroeg Smits collega-neurologen om whiplash-patiënten met chronische klachten naar hem door te sturen. De bedoeling is, honderd van deze patiënten een maand lang om en om met melatonine te behandelen en ze het daarna allemaal nog een maand lang te laten gebruiken.

Inmiddels heeft Smits, samen met de Nijmeegse studente neuropsychologie Simone Struiving, 48 whiplash-patiënten in behandeling genomen. Afgelopen mei kon hij op een vergadering van de Nederlandse Vereniging voor Slaap-Waak Stoornissen de resultaten bij de eerste twintig melden, tien die melatonine hadden gebruikt en tien die ter controle een nepmedicijn (placebo) slikten.

Smits: 'De trend was dat de behandeling een effect te zien geeft. De patiënten voelden zich overdag beter en energieker, al was dat óók in de placebo-groep het geval, zij het in mindere mate. Dat laatste is trouwens niet zo verwonderlijk bij patiënten die soms al jaren klachten hebben en dan bij een arts komen die zegt dat hij misschien wat voor hen heeft.'

Smits is de eerste om toe te geven dat, mocht zijn onderzoek resultaat opleveren, het eerst nog eens op grotere schaal herhaald moet worden voor vaststaat dat melatonine patiënten met chronische klachten na een whiplash-ongeval kan helpen.

Maar over de theorie achter de behandeling is hij minder onzeker. Melatonine speelt een hoofdrol bij de totstandkoming van het natuurlijke slaap-waakritme. Het hormoon wordt in de pijnappelklier aangemaakt uit het aminozuur tryptofaan onder invloed van twee lichtgevoelige enzymen.

Als het 's avonds donker wordt, gaan beide enzymen aan het werk. De melatonineproductie begint normaal tussen acht en tien uur 's avonds, bereikt zijn piek omstreeks drie uur 's nachts en keert bij het ochtendgloren terug naar vrijwel nul. Zo'n twee uur na het begin van de productie kan een volwassene in slaap vallen, mits hij niet wakker wil of moet blijven.

Bij patiënten met het 'uitgestelde slaapfase syndroom' is het normale patroon verschoven. De melatonineproductie komt (veel) later op gang, met als gevolg dat de patiënt ook later inslaapt, en de productie kan nog tot in de ochtenduren doorgaan, waardoor de patiënt maar met moeite uit z'n bed kan komen en zeker het eerste deel van de dag nog slaperig is. Door extra melatonine te geven vijf uur voordat de eigen productie op gang komt, blijkt het mogelijk het patroon naar normaal terug te drukken.

De oorzaak van de verstoring van het normale slaap-waakritme zoekt Smits in de zenuwbaan tussen het netvlies van de ogen en de pijnappelklier diep in de hersenen, waarlangs lichtprikkels van buiten de klier bereiken. Deze zenuwbaan loopt van het oog via de nek naar de hersenen. Smits: 'Patiënten met een 'hoge' dwarslaesie, dat wil zeggen ergens hoog tussen de nekwervels, blijken een verstoorde melatonineproductie te hebben, terwijl die bij patiënten met een lage dwarslaesie, ergens in de rug, normaal blijft.'

Bij een whiplash zou hetzelfde aan de hand kunnen zijn, denkt hij. Hoewel het trauma hier minder ernstig is en met röntgenfoto's of MRI-scans ook niet aan te tonen is - zo'n beetje hét kenmerk van het whiplash-syndroom; de artsen kunnen 'nooit wat vinden' - is het denkbaar dat de klap van de kop-staartbotsing de zenuwbaan heeft beschadigd. Smits: 'Het signaal van buiten dat het donker aan het worden is, bereikt daardoor de pijnappelklier met vertraging, waardoor de melatonineproductie ook later begint.'

Ook bij het chronische vermoeidheidssyndroom (ME) zou beschadiging van de zenuwbaan tussen netvlies en pijnappelklier een rol kunnen spelen, speculeert Smits. 'ME ontstaat nogal eens na het doormaken van een virusinfectie van het zenuwstelsel.' In ieder geval één ME-patiënte, die bij onderzoek door Smits een verstoorde melatoninecurve bleek te hebben , meldde na zes weken melatoninegebruik dat haar vermoeidheid aanzienlijk was afgenomen.

Smits: 'Het mag misschien raar lijken dat onbegrepen en nauwelijks objectiveerbare aandoeningen als whiplash en ME behandeld zouden kunnen worden met een hormoon dat niet eens als geneesmiddel is geregistreerd. Sommige van mijn collega's vinden mijn werk flauwekul. Nader onderzoek zal moeten uitwijzen of ik een charlatan ben of niet.'

Gerbrand Feenstra

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden