Hersengymnastiek voor ideeën

Geen bedrijf of instelling die zonder kan: brainstormsessies. De kunst is in een groep zoveel mogelijk voorstellen of verbeteringen te spuien....

EEN GROEP VAN zo'n tien tot twaalf collega's die in een bepaalde tijd zoveel mogelijk ideeën spuit. Kritiek is niet toegestaan, creativiteit is de norm. Brainstormen is een nog steeds populaire, maar volgens wetenschappers weinig efficiënte methode.

Wolfgang Stroebe, hoogleraar sociale en organisatiepsychologie aan de Universiteit Utrecht, wees er in 1994 al op dat deze methode minder oplevert dan wanneer werknemers individueel ideeën verzinnen. Dit komt doordat slechts één persoon tegelijk het woord kan nemen. Het lukt overige deelnemers niet in de tussentijd ook nieuwe ideeën te opperen.

Toch voorzag Stroebe dat deze methode onverminderd populair zou blijven. Werknemers en werkgevers hebben zelf wél de indruk dat het meer en betere ideeën oplevert. Zijn voorspelling komt uit. In de afgelopen zes jaar heeft het brainstormen niks aan populariteit ingeboet. Elk zichzelf respecterend bedrijf organiseert brainstormsessies. Er zijn organisaties die zich geheel richten op het begeleiden van brainstorms en op internet worden zelfs softwarepakketen aangeboden die een digitale variant van deze methode bieden.

De misvatting dat een groep creatiever is dan een individu kwam volgens Stroebe doordat mensen hun eigen inbreng in groepsverband overwaarderen. Groepsbrainstormers zeiden achteraf bij een aanzienlijk groter aantal ideeën deze ideeën óók te hebben gehad (niet noodzakelijk te hebben uitgesproken) dan de groep individuele brainstormers.

Maar Bernard Nijstad, die vrijdag promoveerde aan de Universiteit Utrecht op een proefschrift over brainstormen, gelooft niets van deze verklaring. 'Het feit dat de proefpersonen niet precies kunnen aangeven welke ideeën ze zelf hebben geproduceerd, toont nog niet aan dat ze hun bijdrage overschatten.'

Het geloof in de effectiviteit van brainstorming komt volgens hem voort uit het feit dat werknemers in een groep minder vaak worden geconfronteerd met failures, momenten waarop brainstormers niks kunnen verzinnen, of een idee verzinnen dat al eerder is genoemd. Nijstad: 'Als je in je eentje ideeën verzint, zijn de momenten waarop je niks meer weet te verzinnen veel beter zichtbaar. Dat beïnvloedt de waardering van het proces. Tijdens het groepsbrainstormen luister je naar ideeën van anderen en moet je er op inspelen. Hierdoor wordt een deelnemer minder vaak geconfronteerd met zijn failures. Dat wekt de indruk dat het als groep gemakkelijker is met veel ideeën te komen.'

Stroebe constateerde dat de lage productie wordt veroorzaakt doordat groepsleden telkens hun beurt moeten afwachten. Dat blokkeert het proces van ideeën verzinnen. Maar hoe dit precies in zijn werk ging, kon de hoogleraar niet achterhalen. Zijn promovendus Nijstad zette het onderzoek voort. Aan de hand van een model laat hij zien hoe invallen zich vormen met beelden en associaties die in het geheugen liggen opgeslagen. Het wachten op je beurt bij brainstormen onderbreekt dat proces. Ideeën blijven uit.

Het gaat in brainstormen niet alleen om het vergeten van ideeën doordat ze niet meteen kunnen worden uitgesproken. Probleem is ook dat het denkproces wordt verstoord. Nog voordat een idee zich helemaal heeft gevormd, is het al weggezakt.

Nijstad is het met Stroebe eens dat de traditionele manier van brainstormen niet productief is. Toch moet uit zijn proefschrift niet de conclusie worden getrokken dat de populaire methode moet worden afgeschaft. 'Productiviteit is één kant van het verhaal, maar brainstormen heeft ook positieve kanten. Groepen zijn minder snel geneigd op te geven dan individuen. Iemand die in zijn eentje ideeën moet verzinnen, is minder betrokken en sneller geneigd op te geven dan een groep.'

Ook moet volgens Nijstad de manier waarop het groepsbrainstormen wordt ervaren niet worden onderschat. 'Deelnemers zijn duidelijk veel positiever over deze manier van ideeën verzinnen. Ze vinden het leuker in een groep te werken en zijn tevreden over het resultaat. Al is het een illusie dat zij een beter resultaat behalen, voor plezier in het werk valt ook wat te zeggen.'

Albert Kamphuis, directeur van Createch Holding in Eindhoven, heeft twintig jaar ervaring met brainstormen. Hij vindt het onderzoek wat kort door de bocht. 'Het verloop van een brainstormsessie hangt af van tal van factoren. Het probleem waarvoor een oplossing wordt gezocht, het bedrijf, maar ook de groep is daarbij een heel belangrijke factor. Het gebeurt dat ik werk met een groep van 24 mensen met wie het zó goed gaat dat er zeven octrooien uit voortkomen. Maar soms werk ik met acht personen die niet vooruit te branden zijn. De deelnemers spelen een grote rol in het verloop van een sessie. Sommige mensen in een groep laten zich niet tegenhouden. Die moeten al hun ideeën kwijt en natuurlijk zijn er ook mensen die amper wat zeggen.'

Bovendien, betoogt Kamphuis, legt het onderzoek de nadruk op productiviteit en creativiteit. 'Maar dit zijn vaak helemaal geen overwegingen om al dan niet te gaan brainstormen. Het gaat vaak om het samenwerken, of om kennis en ervaring te bundelen. Er kunnen heel veel redenen voor zijn.'

Kamphuis maakt veel gebruik van een elektronische variant waarbij werknemers anoniem ideeën intypen en gelijktijdig de ideeën van anderen te zien krijgen. Onderzoeker Nijstad erkent dat dit een betere manier van brainstormen is omdat de deelnemers niet op hun beurt hoeven te wachten. Toch verwacht hij dat ook hier minder ideeën uit voortkomen dan individueel brainstormen. De deelnemers zijn immers veel tijd kwijt aan het lezen van de ideeën van anderen.

Kamphuis van Createch: 'Mijn ervaring is dat mensen zich eerst helemaal leeg tikken voordat zij de ideeën van anderen bekijken. Juist door dit bekijken kunnen zij weer geïnspireerd raken.

'Naast de vele factoren die hun invloed hebben op een sessie zijn er tegenwoordig veel manieren van brainstormen. De ene keer zit ik met vijfhonderd man achter computers, maar een andere keer zitten we met een paar mensen de hele dag te kleien. Brainstormen kent zoveel variaties. Daar zijn geen eenduidige richtlijnen voor te geven.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden