Hernieuwde kennismaking: De verhalen van Willem Brakman

Kees 't Hart is een bewonderaar van de vijf jaar geleden overleden schrijver Willem Brakman. Bij de herverschijning van De Verhalen laat hij zich opnieuw gek maken.

Willem Brakman: De verhalen

****


Querido; 697 pagina's; euro 39,95.


Je moet natuurlijk ook een keer van Willem Brakman (1922-2008) af zien te komen. Dat ik lang geleden zijn werk begon te lezen is tot daar aan toe en daarna over hem begon te lezen, dat valt ook nog goed te praten. Maar hoe keer je tot hem terug, zonder dat iemand het in de gaten heeft? Hoe ga je er voortaan over zwijgen? Ik merk dat ik al direct in een Brakman-schrijfhouding schiet wanneer ik aan de bespreking van zijn verzamelde verhalen begin.


Ergens aan beginnen en er dan van af zien te komen, zo deed Brakman dat. Verhalen vertellen, met de bedoeling eindelijk een einde te maken aan het vertellen van verhalen of het denken daarover en dan overnieuw beginnen, omdat er toch nog een verhaaldetail aan het oog was ontsnapt. En daar dan later al die Brakman-gekken over horen oreren. Wat een ongelofelijke ouwehoer was (is) die Brakman, al velen voor mij hebben dit gezegd of op z'n minst gedacht. En er dan vertederd bij geglimlacht of verwilderd gegrijnsd.


Wie over Brakman schrijft, zet het er altijd bij, van dat geouwehoer bedoel ik. En altijd vallen dezelfde literatuurnamen, het is niet tegen te houden: Sterne, Proust, Vestdijk, ik zou er nog Hoffmann (De Poppenspeler) en Jean Paul bij willen zetten, want ik ken mijn klassieken. En ik weet, net als de andere Brakmannianen waar hij de mosterd haalde, terwijl ik steeds meer besef dat al die kennis of vermeende kennis over zijn werk een doekje voor het bloeden was en is. Een poging hem niet meer te hoeven lezen. Want hij is al gelezen en bijgezet in de wereld van de kenners. Postmodernisme, zo noemden we dat, lees het maar na in de handboeken en de bloemlezingen.


Daar staat het allemaal: de jeugd van Brakman, de vrouwen bij Brakman, het jongensboek, de verhaalwoekeringen van Brakman, de arts Brakman, de humor bij Brakman. Wat deden wij, Brakman-lees- idioten, ons best om hem in het praalgraf van de literatuur bij te zetten! Als je hem maar in een hokje duwde. Om ervan af te zijn. Weg met Brakman, donder op met je Besteman, je witte vrouwen, je handbeschrijvingen, je bospaden, de zangeres Nel Snoep, buurvrouw Paap, de Bosjes van Poot, al die lieve moeders, je oubolligheden, je banaliteiten, je lulkoek en je heiligheid.


Als je er eens wat rustiger over na gaat denken en van een afstandje naar zijn werk kijkt, loop je de kans dat het tot je door gaat dringen dat het allemaal de schuld van Brakman zelf was. Hij duldde geen concurrentie. Hij geloofde in alle oprechtheid en volkomen serieus, hij was een zeer egocentrisch schrijver, dat hij de enige echte schrijver was. Ik moet dit anders formuleren, dat hij de enige (be)schrijver van het echte was.


Wat dat ook mag zijn, want dat weet niemand. Voor de zekerheid zegt hij het ergens in het verhaal 'Oom Izak' zo: 'Ernstig en zonder smuk schreed mijn proza voort, als een man die zijn verantwoordelijkheden kent, de draagwijdte van al wat hij doet overziet en hiermee zonder enig voorbehoud voor de draad wil komen.' Wie anderen las, was een verrader. Brakman maakte literatuur overbodig omdat hij het zelf al schreef. Hij vertelde in zijn eentje alle verhalen en gaf daar de voetnoten, de zijpaden en de bijpassende stijlen bij. Overgoten met de saus van de 19de-eeuwse vertelkunst. Shakespeare, Flaubert, Zola, Melville, jongensboeken, Vincent van Gogh, Arthur-romans, Dante en noem de rest ook maar op. Hij was ons voor en wij konden alleen nog aan de kant staan applaudisseren. Hij zorgde voor zijn eigen graf, waaruit hij vervolgens opstaat als je hem opnieuw gaat lezen. O help, daar heb je Brakman, wegwezen, maar hij is er al. En met een knokige hand drukt hij je op de feiten.


Kun je Brakman nog zonder Brakman en de Brakman-ideologen lezen? Alsof je hem niet gelezen hebt? Hoe zouden lezers in China, of bewoners van Indianenreservaten in New Mexico of leden van de vroegere KGB-elite in Rusland tegen de verzamelde verhalen van Brakman aankijken? Ik weet zeker dat de laatste groep ervan overtuigd zou zijn dat ze de geheime notulen van een zeer staatsgevaarlijke terroristengroepering in handen hadden die zich toelegde op de ondergraving van alles. Wie is wie in deze niet aflatende vertel- en beschrijvingsorgie? Moet de lijfwacht van Poetin worden versterkt? Wanneer slaat die Brakman toe? En waar?


Probeer Brakman te vergeten als je deze verhalen leest. En laat je helemaal gek maken door die aardige jongen die in de rouw gaat en zijn moeder een mooie rouwband laat maken, ook al is er niemand dood. Iedereen zeurt hem de kop gek: waarom rouw je, wanneer is het begonnen? 'Ik gold op school als een nog net normale jongen (...)' staat er dan zomaar. Gewoon doorlezen, niet nadenken. En begrijp waarom Oom Henk zo langzaam mogelijk verdrinkt.


Of lees over 'dwergreuzen' en ineens zie je ze voor je. Of neem die engel die in een park vlak bij een gesticht op de aarde valt. 'Hij scheerde onhandig langs de centrale antenne, miste op een haar na de dakrand en kwakte daarna klapwiekend op het gras naast de vijver.'


Die engel verveelde zich, net zoals alle jongens zich in deze op hol geslagen verhalen de hele dag godsgruwelijk vervelen en dan maar gaan lezen in een afgescheiden kamertje waar niemand mag komen. Ik was weer thuis bij Brakman, zal ik maar zeggen. En hierna ga ik over hem zwijgen, want lezen dat doe je in stilte en daar hou je verder je kop over.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden