Hermetisch geopend

Het einde leek nabij voor de Bibliotheca Philosophica Hermetica. Maar oprichter Ritman heeft zijn schulden afgelost. Morgen gaat zijn bieb weer open.

Het pand aan de Bloemstraat in Amsterdam dreigde te worden geveild, op de boeken die er huizen had de Friesland Bank beslag gelegd: het einde leek nabij voor de wereldberoemde Ritman-bibliotheek, een indrukwekkende verzameling eeuwenoude boeken over filosofie en mystiek. Maar oprichter en zakenman Joost Ritman (70) heeft zijn schulden afgelost, en morgen wordt zijn Bibliotheca Philosophica Hermetica feestelijk heropend na een jaar niet toegankelijk te zijn geweest.


Op de derde verdieping van het gebouw aan de Bloemstraat, tussen de oude drukken en handschriften, wil Ritman weinig kwijt over het afgelopen jaar. Het is, zegt hij, een jaar geweest van beproeving en toetsing dat hij en zijn familie met vereende kracht hebben doorstaan. Hij vindt het mooi te denken dat ook de schrijvers van de boeken in zijn bibliotheek zich vaak grote inspanningen hebben moeten getroosten om hun werk te kunnen schrijven en openbaren, dat ook zij vochten voor de goede zaak.


'Het belangrijkste is dat we weer open zijn. Deze bibliotheek is nooit voor mij persoonlijk geweest, ik heb hem altijd willen delen.' Delen met belangstellenden (de Italiaanse schrijver Umberto Eco is een van degenen die de bibliotheek raadpleegden), maar vooral ook met wetenschappers. Zoals de studenten en onderzoekers hermetica aan de Universiteit van Amsterdam die volgens Ritman staan te trappelen om de bronteksten weer te kunnen inzien. 'De bibliotheek is niet hermetisch gesloten maar hermetisch open. Alles wat zogezegd verborgen is, kan hier gevonden worden.'


Hij is dit jaar 70 geworden, hij neemt vandaag afscheid van zijn bedrijf, Helios, een miljoenenconcern in plastic bestek en servies . Voortaan zal hij nog meer tijd aan de bibliotheek besteden. Hij staat op om een boek te pakken en laat het zien. William Penns Zonder kruys geen kroon uit 1667. Zonder het kruis te benoemen zegt hij: 'Ik zie de bibliotheek als kroon op mijn leven.'


De Bibliotheca Philosophica Hermetica bevat rond 23 duizend titels over alchemie, hermetica, mystiek, rozenkruisers (waarvan Ritmans ouders lid waren), gnosis en westerse esoterie. Daarvan dateren zo'n 4.500 drukken en handschriften uit de 16de tot 19de eeuw en ruim 18 duizend gedrukte werken van na 1900. 'Het gaat om de intuïtie dat er meer is dan de wereld van zintuiglijke waarneming. De mens wordt voortbewogen door energie die hem op een andere wijze inzicht verschaft.'


Hij bouwde de bibliotheek in de loop van ruim een halve eeuw op. Het boek waarmee het begon kreeg hij op zijn 23ste van zijn moeder: Aurora, een werk van de 17de-eeuwse Duitse mysticus Jacob Böhme. Aurora betekent dageraad, maar hier gaat het om spiritueel ontwaken, een onderwerp waarvan de hele bibliotheek is doordrenkt. Het boek maakt nu deel uit van een kleine expositie.


De bibliotheek was sinds 1984 toegankelijk voor publiek, tot ze vorig jaar uiteenviel door een geschil tussen Ritman en de Friesland Bank. De bank legde beslag op een belangrijk deel van de collectie en wilde dat laten veilen. Het gedeelte dat Ritman in 2005 aan de staat had verkocht - 4.500 titels die niet in andere Nederlandse bibliotheken zijn te vinden of raadpleegbaar zijn - werd door staatssecretaris Zijlstra van OCW uit voorzorg overgebracht naar de Koninklijke Bibliotheek (KB) in Den Haag, waar het nu nog is.


Om zijn schulden af te lossen heeft Ritman ongeveer 350 werken verkocht, voor 13 miljoen euro. Het gaat om incunabelen, wiegedrukken. Ja, dat is jammer. Maar de belangrijkste afdelingen van de bibliotheek zijn ongeschonden gebleven en van wat hij heeft verkocht, zijn andere exemplaren nog te consulteren in openbare bibliotheken in Nederland. En ja, er zat een Corpus Hermeticum bij, maar daarvan had hij meerdere exemplaren. In de expositie ligt een prachtige uitgave uit 1503, op perkament gedrukt. Het Corpus, een verzameling Griekse wijsgerige teksten, is in 1990 op verzoek van Ritman vertaald door de hoogleraren Quispel en Van den Broek van de Universiteit van Utrecht. De vertaling is aan zijn vijfde oplage toe, er zijn 12 duizend exemplaren van verkocht.


Hij zou het logisch vinden als de boeken uit de KB weer terugkeren naar Amsterdam, maar de staat maakt daartoe vooralsnog geen aanstalten. Hij vindt dat alle boeken uit zijn verzameling in Amsterdam horen. Want Amsterdam is met recht een kosmopolis en altijd een vrijhaven geweest voor het vrije denken. 'Ze zeggen wel eens dat in Amsterdam in de 17de eeuw meer boeken zijn gedrukt dan in heel Europa samen.'


DE BIBLIOTHECA PHILOSOPHICA HERMETICA, BLOEMSTRAAT 15, AMSTERDAM IS VANAF 19 DECEMBER VOOR HET PUBLIEK GEOPEND. RITMANLIBRARY.COM

Gnosis

Joost Ritman (1941) begon in 1957 met het verzamelen van boeken op het gebied waar godsdienst en filosofie elkaar kruisen: de christelijk-hermetische gnosis. De Bibliotheca Philosophica Hermetica die hij sindsdien bij elkaar bracht, bevat de grootste verzameling op dat gebied ter wereld. Als eigenaar van Helios, een multinational in plastic bestek en servies voor 350 luchtvaartmaatschappijen, reisde Ritman veel. Zo kon hij over de hele wereld verzamelaars, veilingen en antiquariaten bezoeken en boeken en handschriften kopen. De bibliotheek telt ongeveer 23 duizend titels.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden