Herman treft geen blaam

Gene Pharming heeft nooit ofte nimmer de doelstellingen aangepast voor de proeven met de transgene stier Herman. Er is dan ook absoluut niet gesjoemeld, vinden de vorige en de huidige directeur, wel veel geheim gehouden....

HET IS EVEN zoeken naar het onderkomen van Gene Pharming Europe, in het BioSciencepark aan de buitenkant van Leiden. Het biotechbedrijf, dat de afgelopen weken in een twijfelachtig daglicht is komen te staan door zwijgzaamheid over een contract met zuivelgigant Nutricia, is gevestigd in een armoedig aandoend houten noodgebouw.

Gene Pharming is de trotse eigenaar van stier Herman, een blaarkop, met genen waaraan een menselijk gen is toegevoegd. In het genetisch materiaal is een menselijk gen ingebouwd in de hoop dat de vrouwelijke nakomelingen van Herman, waarvan er nu enkele tientallen in de wei dartelen, in de melk extra lactoferrine zullen aanmaken, een infectieremmend eiwit.

In de Tweede Kamer brak vorige week een relletje rond de stier uit. Minister Bukman van Landbouw, op de huid gezeten door kamerleden, toonde zich niet gecharmeerd van de inhoud van enkele zinsneden in een contract van Gene Pharming met Nutricia, waarvan de inhoud pas die dag daarvoor openbaar was gemaakt, en zo ook op het ministeriële bureau was beland.

In dat contract staat een zinsnede die Bukman 'onaangenaam verraste'. Een doel van de samenwerking tussen de twee bedrijven, zoals neergelegd in het contract, is de ontwikkeling van 'een moedermelkvervangend produkt dat zou kunnen voldoen aan de normale voedingsbehoeften van kinderen tot zes maanden'.

Ai, maar dat was nooit de bedoeling geweest van de minister en van de Tweede Kamer. Die zinsnede in artikel 1.03 van het contract was ogenschijnlijk niet in overeenstemming met het 'nee-tenzij'principe, dat de Tweede Kamer hanteert bij het al dan niet toestaan van experimenten met genetische manipulatie bij dieren.

Volgens dat principe is dat alleen toegestaan wanneer de inzet daarvan de produktie is van medicijnen, bijvoorbeeld uit koeiemelk, en alleen dan als er geen alternatieve produktiemethoden zijn. De formulering in het contract met Nutrica suggereert een veel bredere toepassing, tot gebruik van biomedische eiwitten in babyvoeding aan toe, zonder dat daar een medische noodzaak toe is.

Bukman, voorstander van dergelijke experimenten, en als minister mede-verantwoordelijk voor onderzoek met de stier Herman, meent op basis van die zinsnede dat Gene Pharming hem onvolledige informatie heeft verschaft. Hij heeft daarom de landsadvocaat ingeschakeld die moet uitzoeken in hoeverre dat waar is, en hoe het vervolgens verder moet met het contract tussen het ministerie van Landbouw en Gene Pharming over de huisvesting van Herman.

Ir G. Hersbach, sinds 1993 directeur van Gene Pharming, stelt dat dit een misverstand is dat maar eens uit de wereld moet worden geholpen. 'Bij de oprichting van Gene Pharming, in 1988, stond ons slechts voor ogen de mogelijkheden te bestuderen om met transgene koeien eiwitten te produceren die een belangrijke rol zouden kunnen spelen in de gezondheidszorg, bijvoorbeeld lactoferrine.'

Het bedrijf ging toen op zoek naar financiers en kwam uit bij Nutricia. Het biotechbedrijf was blij met die interesse, en wel zo blij dat het akkoord ging met twee belangrijke eisen van Nutricia: de doelstelling van het onderzoek moest ruim worden geformuleerd, en de betrokkenheid van Nutricia bij het experiment-Herman moest voorlopig geheim blijven.

Hersbach: 'Als raamwerk voor het contract is gekozen voor de richtlijnen voor zuigelingenvoeding van de wereldgezondheidsorganisatie (WHO). Die voeding is namelijk qua samenstelling een tot in de finesses gereguleerd produkt. Als klein bedrijf, op zoek naar geld, waren wij niet in een onderhandelingspositie om te zeggen dat we alleen een beperktere onderzoeksdoelstelling in het contract wilden die uitsluitend medische toepassingen toestaat.'

Bovendien, zo meent Hersbach, zal een bedrijf als Nutricia geen eiwitten zoals lactoferrine toevoegen aan babyvoeding vanwege de voedingswaarde, want die is er niet. 'De enige reden voor zo'n toevoeging is de antibacteriële werking. Er is in de westerse wereld voor normale baby's geen gezondheidsprobleem, dus waarom zou je dan dergelijke stoffen toevoegen? Dat was overigens al duidelijk voordat we het contract met Nutricia in 1990 tekenden. Die beperktere, biomedische doelstelling, valt ook op te maken uit de bijlagen. We hebben dat onderzoeksdoel dus nooit verlaten.'

De Gene Pharming-directeur vindt dan ook dat minister Bukman het contract met Nutricia geen recht doet door alleen de pagina te lezen waarop het artikel staat met die brede doelstelling. Hij verbaast zich dan ook over de reactie van de minister. 'In de bijlage staat namelijk omschreven dat de waarde van het produkt dat we gaan maken, ligt in de klinische toepassing.'

Die doelstelling, zo stelt Hersbach met nadruk, wijkt dus niet af van eerdere, waarbij vooral de aandacht was gericht op het bestrijden van infecties. 'Het ministerie van Landbouw had interesse in het stimuleren van experimenten met transgene koeien. 'Die was getriggerd doordat het project tevens een agrarisch doel zou kunnen hebben, de bestrijding van mastitis, uierontsteking', zegt Hersbach.

'Koeien maken lactoferrine van nature aan. Wij hebben het niet verzonnen, maar het was een logisch idee transgenese ook te gebruiken om de lactoferrineproduktie in de melk te verhogen ter bestrijding van mastitis. Ook hier gaat het dus nog steeds om een biomedische toepassing.'

De produktie van biomedische eiwitten, mastitisresistentie en uiteindelijk de ongelukkige formulering in het Nutricia-contract over algemeen gebruik in babyvoeding, hebben een misverstand in het leven geroepen, namelijk de schijnbaar voortdurende verschuiving van de doelstelling. Hersbach: 'Die hele discussie wordt gestuurd vanuit een irreële gedachte, namelijk het met enige stelligheid praten over toepassingen die pas op zijn vroegst in 1997 spelen.

'In het begin moesten we zelfs nog de allereerste vraag beantwoorden: kùnnen we wel koevreemdDNA inbouwen in het genoom van een koe? Er kan ontzettend veel, maar laten we eerst proberen dat transgene dier op de wereld te zetten, daarna ermee te fokken, en pas als je melk hebt, dan pas gaan testen wat je er mee kunt. Bij andere technologieën gaat dat ook zo.'

Prof. dr H. de Boer, de geestelijke vader en daarom ook naamgever van stier Herman, is optimistisch over de brede mogelijkheden. 'Ik ben ervan overtuigd dat lactoferrine uiteindelijk terecht komt in voeding. Om te beginnen in klinische voeding natuurlijk, maar als je aantoont dat het een verbetering is voor speciale babyvoeding, ook daarin. Dat staat voor mij als een paal boven water. Als het hier niet gebeurt, dan wel elders.'

De schijnbaar verschuivende doelstelling speelde Gene Pharming parten, mede door de eis tot geheimhouding van Nutricia, zowel wat de samenwerking betreft als de doelstelling. 'We hebben er bij Nutricia de afgelopen jaren herhaaldelijk op aangedrongen het contract in de openbaarheid te brengen. Nutricia gaf er zelf de voorkeur aan dat niet te doen. We hebben ons daar strikt aan gehouden, maar niet uit eigenbelang. Het zou misschien anders gelopen zijn als we een betere onderhandelingspositie hadden gehad.'

Overigens had de overheid zowel de betrokkenheid van Nutricia als de inhoud van contract al veel eerder kunnen weten. Het ministerie van Landbouw is sinds 1991 op de hoogte van de samenwerking met Nutricia. Ongeveer in dezelfde tijd subsidieerde het ministerie van Economische Zaken onderzoek bij Gene Pharming, dat overigens meer was gericht op onderzoek naar genetische manipulatie dan op de produktie van lactoferrine. Voor het verkrijgen van subsidies heeft het bedrijf indertijd het Nutricia-contract overlegd, met dien verstande dat zowel de naam van het bedrijf als de doelstelling van het onderzoek was weggelakt.

Dat was echter niet het geval toen Gene Pharming in 1993 een ontwikkelingskrediet van ruim twintig miljoen gulden aanvroeg, en ook kreeg. Toen was in het contract helemaal niets weggelakt. In feite wist de overheid dus alles. Overleg tussen de verschillende ministeries had toen al de gewenste informatie opgeleverd, en had veel politieke commotie voorkomen.

Tussen 1990 en 1992 besteedde Nutricia meerdere miljoenen guldens aan het Herman-onderzoek. De laatste betaling aan Gene Pharming dateert van 1992 omdat men er aanvankelijk vanuit ging dat er op dat moment al meer resultaten zouden zijn. In februari dit jaar lichtte het zuivelconcern een tipje van de sluier op, met de aankondiging een joint-venture te willen aangaan met Gene Phariming, gericht op de commercialisatie van eiwitproduktie door transgene koeien.

Daarmee was de betrokkenheid van Nutricia bekend, maar nog niet de inhoud van het contract met Gene Pharming. Deze betrokkenheid leidde tot heftige protesten van milieugroepen waaronder de Dierenbescherming.

De Boer, oud-directeur van Gene Pharming en tegenwoordig hoogleraar aan de Rijksuniversiteit Leiden, vindt de commotie rond het transgenese-project 'een storm in een glas water'. Hij kan weinig waardering opbrengen voor de actie van de Dierenbescherming tegen het bedrijf, waarbij onder meer gebruik wordt gemaakt van een poster van een zogende vrouw met koeie-uiers.

'Die poster suggereert dat we bezig zijn met genetische modificatie van mensen of iets dergelijks. Dat is demagogisch en misleidend, en niet passend voor een organisatie die ook nog wel eens pretendeert objectieve voorlichting te geven.

De Dierenbescherming en twee andere organisaties, stichting Natuur & Milieu en de Alternatieve Konsumentenbond, maken vooral bezwaar tegen een eventuele produktie van babyvoeding met lactoferrine uit transgene koeien. Er werd gedreigd met een boycot van Nutricia-produkten.

Hersbach: 'Nutricia kon kennelijk weinig anders doen dan de samenwerking met ons op te schorten. Ik ben er niet blij mee, maar ik begrijp het wel. Het heeft eigenlijk een positieve situatie opgeleverd. We kunnen nu open kaart spelen. Gene Pharming werd door het contract met Nutricia belemmerd in het naar buiten brengen van waar het in het kader van die overeenkomst precies mee bezig was.

'Nu kan er worden gediscussieerd over de vraag of we deze techniek in Nederland willen houden, en zo ja, onder welke voorwaarden. Maar dan moet die discussie niet van tevoren worden bepaald door organisaties die dreigen met het ingooien van ruiten als het niet uitpakt zoals zij het willen.'

Overigens is het contract met Nutricia niet opgezegd, stelt Hersbach. 'We zouden het niet leuk vinden als we zonder Nutricia verder zouden moeten. Het opschorten van de samenwerking heeft geen invloed op de voortgang van het onderzoek. Bovendien hebben we nog andere instellingen die ons financieel steunen, inmiddels negentien. En zeker één daarvan, Bristol Myers, heeft ook interesse in lactoferrine. Er lijken zoveel toepassingen. De afgelopen jaren wordt steeds meer duidelijk over het gebruik van lactoferrine bij infectieziekten, maar ook bij het versterken van een verminderde afweer.'

In 1992 gaf de Tweede Kamer toestemming verder te fokken met Herman, wat ruim vijftig kalfjes heeft opgeleverd. Dit gebeurde na een ethische toetsing van het onderzoek door de commissie-Schroten, met als randvoorwaarde het 'nee, tenzij'-principe.

De rel rond het contract kan een nieuwe ethische toetsing tot gevolg hebben. 'Dat lijkt mij overbodig', meent Hersbach. 'Het doel van ons onderzoek met Herman is nooit veranderd. Zo'n nieuwe toetsing zou dus plaatsvinden op basis van dezelfde gegevens waarmee de commissie-Schroten aan het werk is geweest.'

Hoogleraar De Boer verwacht veel van transgenese van runderen. 'Deze technologie is ontzettend belangrijk voor de medische wetenschap. Ik heb nog nooit onderzoekers van enige naam in Nederland het tegendeel horen beweren. We hebben indertijd gekozen voor lactoferrineproduktie, mede omdat er toen vanuit werd gegaan dat de

produktie daarvan in schimmels technisch vrijwel onmogelijk was en economisch niet rendabel. Dat, en de vele mogelijke toepassingen, maakte produktie in transgene koeien ideaal.'

Ook Gene Pharming-directeur Hersbach twijfelt niet over de positieve waarde van de technologie: 'Zodra we ons produkt klinisch kunnen testen, en kunnen aantonen dat we daadwerkelijk patiënten kunnen helpen, zal de politieke geladenheid afnemen. Nu is het nog onze verwachting tegenover andermans twijfel.'

Door alle commotie vorige week speculeerde Gene Pharming op een mogelijk vertrek naar het buitenland, als het onderzoek nog meer onnodige vertraging zou oplopen door politieke touwtrekkerij, bijvoorbeeld door een nieuwe ethische toesting of het intrekken van vergunningen door het ministerie van Landbouw.

Zo'n vertrek is niet Hersbachs diepste wens. 'En ik denk ook niet dat de politiek dat zou willen, omdat ze dan helemaal de greep op de ontwikkeling kwijtraakt.' Het is trouwens de vraag of vertrek naar het buitenland, bijvoorbeeld de Verenigde Staten, met meename van Herman en zijn nakomelingen wel zo gemakkelijk zal gaan.

'Ik weet eigenlijk niet of we die dieren wel mee zouden mogen nemen; dat is een interessante vraag. We hebben in ieder geval een vergunning transgene dieren te houden en te vervoeren naar onze eigen proefboerderij in Polsbroek.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden