Herman Tjeenk Willink: altijd de vlieg op de Haagse muur

Al 45 jaar verkeert Herman Tjeenk Willink aan de binnenkant van de Nederlandse politiek. Notulist, beschouwer en arbiter op het Binnenhof. En nu, voor de derde keer alweer, informateur. Wat kan hij brengen?

Op weg naar de Oude Zaal van de Tweede Kamer voor een persconferentie over zijn rol bij de kabinetsformatie Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

Hij was nog maar een jonge gast, amper 35 en hij zat loge bij de moeder-aller- kabinetsforma-ties, die van 1977. Maandenlang was het een slagveld, een bloedbad, aangericht door PvdA-premier Den Uyl en CDA-voorman Van Agt. Achteraf bezien heeft die formatie het einde ingeluid van het politieke bestaan van de PvdA-leider. Herman Tjeenk Willink, 75 inmiddels, die deze week voor de vijfde keer een opdracht als informateur aanvaardde, was destijds de notulist van de besprekingen.

Hij heeft altijd met vulpen geschreven. De zorgvuldigheid, het precieuze dat zijn persoon tot op de dag van vandaag kenmerkt, zit diep verankerd. Hij kon niet typen. Hij liet dat over aan de secretaresses.

Hij zat als raadsadviseur van de premier in de skybox van de tweede in rij van de moeder-aller-kabinetsformaties, die van 1973. Hij was kroongetuige van het grove geweld waarmee Jaap Burger, oud-fractievoorzitter van de PvdA het CDA-in-wording openscheurde. PvdA-prominent Felix Rottenberg: 'Ik herinner mij een foto met Tjeenk Willink als de leerling-gezel. Hij ziet hoe die grote Burger met steun van de christelijke vakbondsman Ruppert het kabinet-Den Uyl voor elkaar bokst. Reken maar dat dit indruk heeft nagelaten. Hij keek zijn ogen uit. En dat was nog maar het begin. In zijn geheugen moet hij een schat aan momenten en situaties hebben opgeslagen.'

De liefhebber

Al 45 jaar vertoeft Tjeenk Willink aan de binnenkant van de Nederlandse politiek, in de hogere bestuurlijke atmosferen. Hij is minister van Staat en daarnaast vertrouweling van het koningshuis. Hij was dus al eerder informateur, hij was voorzitter van de Eerste Kamer, vicevoorzitter van de Raad van State die tot zijn ergernis ook wel de onderkoning wordt genoemd, hij was regeringscommissaris. Maar hij was er ook bij, in de salons van de macht als eenvoudig notulist die de beraadslagingen van de onderhandelaars scrupuleus samenvat.

Voor de liefhebbers is het een jaloersmakende plek: je kunt doen alsof je er niet bent, je bent een vlieg op de wand en intussen zie je het spektakel in volle breedte aan je voorbijtrekken: de vertragingen, de streken, de vastlopers waarna eindeloos lange stiltes kunnen volgen, de falende informateurs, de glorie van een akkoord.

Jan Terlouw, eind jaren zeventig de leider van D66 noemde hem 'de grote stille knecht'. Terlouw schreef een gedicht voor de notulist. Het was weliswaar een sinterklaasgedicht, maar het ontsteeg de rijmelarij. Terlouw dichtte: 'Hij was getuige van het grote treffen, van de verwarring, van de verstarring. Hij had zijn voorkeur, maar zijn blik bleef effen.'

Tjeenk Willink kon zijn eigen rol altijd charmant relativeren - hetgeen bijzonder is voor het milieu. Het adviseurschap van de premier noemde hij 'achter iemand aanhollen'. Hij fotokopieerde voor zijn premier, hij deelde met hem de eenzaamheid van de post. Hij bewonderde Den Uyl. 'Die wist zo veel meer dan anderen.'

Als man in de achtergrond, als functionaris op afstand is Herman Tjeenk Willink nooit een liefhebber geweest van interviews. Hij heeft er betrekkelijk weinig weggegeven. Maar in een van die vraaggesprekken, in de Volkskrant in 1997, verzuchtte hij: 'Had ik toen maar wat meer opgeschreven.'

Patriciërsfamilie

Hij is van Deventer, de tiende generatie van een patriciërsfamilie. Er is een familiewapen en allicht een stamboom. Dat je rechten ging studeren lag voor de hand. In Leiden, niet in Utrecht. Utrecht is van de adel, Leiden van de hogere bourgeoisie. Hij werd weliswaar lid van het corps, maar ook toen al op een wijze die zijn bestaan verderop zou kenmerken: in de marge.

Hij was wars van studentenjool. Op hun beurt vonden de echte corpsstudenten hem 'oorverdovend saai'. Hij stemde al PvdA. Dat vonden zijn medestudenten wonderlijk, zeker als je zo'n dubbele achternaam bezit. In Leiden was hij al een voorzitter. Ze maakten hem praeses facultatum, voorzitter van de gezamenlijke faculteitsverenigingen. Hij had zijn roeping gevonden. Of eigenlijk lag dat moment al eerder, op het gymnasium in Deventer. Daar droomde hij dat hij later burgemeester zou zijn.

Den Uyl

Als vertrouweling van toenmalig PvdA-leider Joop den Uyl maakte Tjeenk Willink onder meer de formatie van 1973 van dichtbij mee. Zijn bewondering voor Den Uyl heeft hij nooit onder stoelen of banken gestoken. 'Die wist zo veel meer dan anderen.'

Den Uyl Als vertrouweling van toenmalig PvdA-leider Joop den Uyl maakte Tjeenk Willink onder meer de formatie van 1973 van dichtbij mee. Zijn bewondering voor Den Uyl heeft hij nooit onder stoelen of banken gestoken. 'Die wist zo veel meer dan anderen.'

Ofschoon overtuigd en betrokken lid van de Partij van de Arbeid is hij nooit een partijtijger geweest. Het is misschien wat ongerijmd: hij is razend geïnteresseerd in het spel, heeft heel vaak op spilposities gezeten, eerste rang, vrij uitzicht, hij kon het zweet ruiken. Maar het heeft hem nooit aangezet tot de keuze zelf politicus te worden. Hij is de notulist, de beschouwer, de voorzitter, de arbiter, hij is niet de politicus. Vermoedelijk is hij daar te weinig gehaaid voor.

Joop van den Berg, emeritus hoogleraar Nederlandse politiek en parlementaire geschiedenis, kent hem goed. Ze studeerden tegelijkertijd in Leiden, ze zaten samen in de Eerste Kamer. Van den Berg: 'Voor politicus moet je achterdochtiger zijn dan hij is. En je moet in zekere mate ook over een hoeveelheid trucs beschikken. Opdat je een tegenstander even de verkeerde kant op kunt sturen. Hij kan zeer genieten van dit soort scènes, maar zelf is hij er niet bedreven in.'

Van den Berg haalt Han Lammers aan, PvdA-politicus, een krachtpatser, in de jaren zestig een der oprichters van Nieuw Links. Lammers moet over Tjeenk Willink hebben gezegd: 'Hij is een hele goeie, maar de ambtenaren zijn niet bang van hem.'

Tjeenk Willink ontvangt Jesse Klaver in de Stadhouderskamer Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

Duwkracht

En nu is dus de vraag of Tjeenk Willink overtuigingskracht en vooral ook voldoende pushing power heeft om het front van vier of vijf gereserveerde partijleiders open te breken. Hoe zal hij dat gaan doen? Het verleden geldt als richtingwijzer. In 1994 stond Tjeenk Willink als informateur aan de wieg van het eerste paarse kabinet. Dat was niet vanzelf gegaan. Het was duwen en trekken geweest tussen achterdochtige fractievoorzitters. Even kwam zelfs de suggestie op van nieuwe verkiezingen.

Tjeenk Willink sprak destijds woorden die rechtstreeks naar vandaag kunnen worden doorgeschoven. Hij zei: 'Velen voelen de spanning tussen het beleid dat wordt bepleit en de electorale gevolgen die worden gevreesd; de spanning tussen beeldvorming, wenselijkheid, werkelijkheid en maakbaarheid.' Hoe die spanning op te lossen? Daarop had de informateur een eenvoudig antwoord: 'De politieke partijen moeten gewoon hun verantwoordelijkheid nemen en een meerderheidskabinet vormen.'

Van raadsadviseur tot onderkoning

1942 geboren in Amsterdam

1972-1982 raadsadviseur ministerie van Algemene Zaken

1982-1986 regeringscommissaris voor de reorganisatie van de Rijksdienst

1987-1997 lid en voorzitter Eerste Kamer

1994 informateur, twee keer

1997-2012 vicepresident Raad van State

2010 informateur, twee keer

2017 informateur

Tjeenk Willink zal zijn rol niet beperken tot die van procesbegeleider, zoals voorganger Edith Schippers deed. Deze week ontvouwde hij meteen al zijn opvatting dat 'grote vraagstukken een begin van een antwoord moeten krijgen'. Daarmee doelt hij op het falen van de democratie en de bedreigingen voor de rechtsstaat. Het is een thema waarover hij al jaren de trom roert.

Hij was bijvoorbeeld veertien jaar vicepresident van de Raad van State, het hoogste adviescollege van de regering. Zijn ten geleides bij de jaarverslagen gingen steevast over kwesties als de legitimiteit van het openbaar bestuur, de publieke onrust, de groeiende ongelijkheid.

Tjeenk Willink licht zijn rol in de kabinetsformatie toe Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

Brede blik

Bij zijn afscheid van de Raad van State, in 2012 schetste hij in Trouw de historische achtergrond: 'Het grote voordeel van de verzuiling, de kunst met verschillen om te gaan, is met de ontzuiling verdwenen. Het grote nadeel is gebleven. Dat is de onmacht het politiek-inhoudelijke debat met elkaar aan te gaan. Dat is wat anders dan 'ik zeg wat ik denk' en het verwerpen van compromissen. Als dat soort radicaliteit dominant wordt, gaat het mis.'

Tjeenk Willink heeft een sparringpartner in de cultuurcriticus Paul Kuijpers, oud-directeur van De Balie in Amsterdam. De twee onderhouden sinds jaar en dag een hechte vriendschap. Ook deze week, toen duidelijk werd dat Tjeenk Willink informateur zou worden, is er gebeld.

Kuijpers: 'Ik weet dat hij bij machte is mensen te bewegen op een andere, bredere manier naar maatschappelijke problemen te kijken zodat ze op een ander spoor uitkomen.' Hij noemt als voorbeeld 'de idiotie dat plotseling een zeer gecompliceerde zaak als voltooid leven een politieke breuk blijkt te zijn'.

Kuijpers geeft te kennen dat ze erover gesproken hebben, deze week. Hij zegt dat de houding van Tjeenk Willink er een is van binden in plaats van scheiden. 'Herman heeft niets met het meerderheidsdenken van de helft plus een. Hij zegt dat er altijd ook nog een andere werkelijkheid is dan de werkelijkheid die je zelf hebt bedacht. Daar heeft hij gelijk in.'

Succesvol?

Of het gaat lukken? Kuijpers: 'Hij gelooft in de opdracht. Hij denkt dat hij het kan. Maar hij wordt ook beproefd.'

Ook in dit opzicht is 1994, het ontstaan van Paars, instructief. VVD-politicus Frank de Grave was daar nauw bij betrokken. Hij zei in NRC Handelsblad: 'Het wordt of niks of er ontstaat geloof in de integriteit van elkaars bedoelingen. Je moet voorkomen dat men zegt: we zijn al uren bezig en er verandert geen millimeter. Vervolgens is de vraag of men lol krijgt in de dynamiek van het proces, in de creativiteit die dan ontstaat.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden