Herinneringen aan Connollystrasse 31

Dertig jaar geleden drongen Palestijnse terroristen het atletendorp tijdens Olympische Spelen van München binnen. Elf Israëlische sporters werden gedood. Toch gingen de Spelen door....

door Rolf Bos

Voor het raam van Connollystrasse 31 staat een eenzaam waxinelichtje. Ernaast hangt een plakkaat waarop staat vermeld dat op deze plek op 5 september 1972 terroristen Israëlische sporters in gijzeling namen. Jos Hermens kijkt door het venster, en zegt: 'Dat hier nog mensen kunnen wonen.'

Dertig jaar geleden begon op deze plaats een drama, dat de dood tot gevolg zou hebben van elf Israëlische sporters, een Duitse politieman en vijf terroristen. Jos Hermens en Bram Wassenaar waren jonge atleten, die voor het eerst aan het olympisch feest zouden meedoen. Na de aanslag ging het evenement door, maar de twee sporters trokken zich terug.

Het tweetal is terug in München voor de Europese kampioenschappen atletiek. Terug in de stad waar ze zelf nooit aan sporten toekwamen. Hermens is nu manager van een groot aantal topatleten, Wassenaar is coach van Kamiel Maase en Simon Vroemen.

We wandelen door het grauwe complex, dat een sterke gelijkenis oproept met de Amsterdamse Bijlmer. Een deel van het voormalig atletendorp, dat sinds 1972 omgebouwd werd tot studentenflats, is opnieuw tijdelijke verblijfplaats voor sporters.

De geschiedenis mag zich niet herhalen, dus is de bewaking enorm, overal staan bewapende politiemensen, het hekwerk is met extra prikkeldraad omwikkeld, de controles aan de ingang van het dorp zijn nauwgezet. Hermens: 'Ik heb er een reuze hekel aan dat je onder deze omstandigheden moet sporten.'

Hij vervolgt zijn wandeling: 'Ik herken niet veel meer. Zaten we nou daar in die flat, Bram?' Wassenaar: 'Volgens mij zaten we een stukje verderop, Jos.' Bij het voormalige Israëlische appartement zijn ze nog nooit geweest. Ze kijken zwijgend naar het balkon, waarop ooit gemaskerde terroristen stonden. Wassenaar: 'Dat beeld ken ik alleen maar van de foto's.'

In de nacht van 5 september klommen vijf Palestijnen van de Zwarte September-groep over het toegangshek rond het atletendorp. Dat was niet zo bijzonder, atleten die 's nachts terugkwamen uit de stad, deden dat wel vaker. Niemand keek er van op. Hermens: 'Ja, dat gebeurde, al deed ik dat nooit, ik ging altijd vroeg slapen.'

De Palestijnen voegden zich bij drie andere terroristen die al in het dorp waren doorgedrongen, vervolgens forceerde het achttal de deur van het appartement waar de Israëli's waren gehuisvest. Ze eisten vrijlating van tweehonderd Palestijnse gevangenen uit Israëlische gevangenissen, bovendien moesten de RAF-leden Ulrike Meinhof en Andreas Baader door de Duitse autoriteiten worden vrijgelaten.

Bij het binnendringen waren meteen al twee sporters gedood, later, na de tocht met negen gijzelaars naar vliegveld Fürstenfeldbruck vielen de andere doden - mede als gevolg van enorme blunders van de Duitse politie. Drie terroristen overleefden het drama. Ze werden vastgezet, maar later uitgewisseld met de passagiers van een gekaapt Lufthansa-toestel. De Israëlische geheime dienst Mossad heeft in de jaren daarna op een na alle verantwoordelijken voor de aanval gedood.

Hermens en Wassenaar sliepen even verderop in het Nederlandse appartement, maar de schoten hebben ze 's nachts niet gehoord. Hermens, toen 22 jaar oud: 'Pas 's ochtends in de centrale ruimte bij de douches hoorde ik het.' Wassenaar, destijds 28: 'Ik was de dag ervoor aangekomen. Pas in de eetzaal hoorde ik het nieuws.'

Wassenaar zou op 7 september de 1500 meter lopen: 'Ik had een moeizaam seizoen gehad. Ik had me, samen met Haico Scharn, pas drie weken voor de Spelen gekwalificeerd. Het doel was om mee te doen. Ik maakte me geen illusies over medailles.'

Hermens had hogere ambities. Hij had zich al vroeg, in Oost-Berlijn, voor de 5000 meter gekwalificeerd. 'Het waren mijn eerste Spelen. Toentertijd deed je aan je eerste Spelen mee om ervaring op te doen, tijdens je tweede hoopte je op de finale, bij de derde Spelen zou je voor de medailles gaan. Om de top te bereiken had je die acht jaar nodig.'

De dag na de aanval verkeerde Hermens in een 'shock'. 'Hoe kán dit?, dacht ik. Voor mij was het meteen voorbij. Leuk die Spelen, maar voor mij hoefde het niet meer. Zo'n daad was wel het laatste waar je rekening mee hield.'

Wassenaar: 'Je gaat slapen met het idee van: morgen lekker een laatste traininkje voor de wedstrijd van overmorgen, en je wordt wakker en het is oorlog. Mijn ideaalbeeld van de Spelen was helemaal kapot.'

Ze waren niet de enige Nederlandse sporters die zich terugtrokken. Ze deden dat samen met hockeyers Paul Litjens en Flip van Lidt de Jeude en worstelaar Bert Kops. Ook atlete Wilma van Gool (die zich al geplaatst had voor de halve finale van de 200 meter), trok zich terug.

Wassenaar: 'De teamleiding liet ons vrij in die keuze, respecteerde onze mening, er is geen druk op ons uitgeoefend om tot een ander besluit te komen. Maar ik geloof dat wij Nederlanders wel de enigen waren.'

De dag na de aanslag zijn beiden nog wel in het stadion geweest tijdens de rouwdienst, de bijeenkomst waar IOC-voorzitter Avery Brundage zijn beruchte woorden sprak: 'The Games Must Go On.'

Hermens: 'Voor dat moment wist ik nog niet dat de Spelen toch zouden doorgaan. Ik ging er naar toe, en ik dacht dat het over en voorbij was.'

Wassenaar: 'Dat dacht ik ook.'

Hermens: 'Toen Brundage die misselijkmakende woorden sprak, hoorde je atleten en coaches om je heen verbijsterd reageren. Maar toch gingen ze na die pauze weer aan de slag. Op mijn 5000 meter heeft verder niemand zich teruggetrokken. Emiel Puttemans, met wie ik veel optrok, keek me aan, en zei: Jos, ben je gek geworden?'

Wassenaar: 'Begrijp ik wel. Je hebt toch vier jaar in je sport geïnvesteerd. Dat anderen, als Hennie Kuiper, die nog goud won, wel doorgingen, daar kan ik best respect voor opbrengen.'

Hermens: 'Over Kuipers wil ik niet oordelen, maar ik was wel teleurgesteld in collega-atleten, mannen als Lasse Viren, Steve Prefontaine en Puttemans. Die toonden geen enkele solidariteit. Daar kon ik met m'n pet niet bij.'

Wassenaar: 'Ik heb nooit spijt van mijn beslissing gehad, ook al waren het mijn enige Spelen.' Hermens: 'Ik ook niet. Onder die omstandigheden kun je toch niet meer sporten? Ik heb het ook altijd onbegrijpelijk gevonden dat de voetbalfinale doorging na het drama in het Heizelstadion.'

Hermens werd later vaak voor spreekbeurten gevraagd, sport en politiek werd na 1972 een belangrijk item. 'Je kreeg in 1978 de actie van Bram en Freek over het WK voetbal in Argentinië. Stond ik achter, ja. Ik was heel politiek bewust, ik heb in die jaren ook nooit in Griekenland, Spanje of Zuid-Afrika gelopen, hoewel daar soms lucratieve wedstrijden waren.'

Hermens zei een jaar later in een interview met de Volkskrant dat hij 'vanwege de commercie, massaliteit en bombarie' nooit meer aan de Olympische Spelen zou meedoen. 'Ja, dat gevoel had ik heel erg. Ik zou alleen nog naar EK's gaan, waar we gewoon, zonder al dat gigantisme, atleten onder elkaar waren. Later ebde dat gevoel weg. In 1974 werd ik vierde op de EK, en heb ik mijn mening bijgesteld. Ik hoopte op een medaille in 1976. Dat is helaas niet gelukt.'

Hermens: '1972 heeft veel consequenties voor mijn sportieve carrière heeft gehad. In Montreal miste ik de ervaring van München, en had ik in 1974 alleen nog de EK van Rome meegemaakt. WK's waren er toen nog niet. Normaal had ik in Montreal relaxter kunnen sporten. Door blessures heb ik 1980 helemaal gemist.'

Ook in Montreal genoot hij niet van het sportieve festijn. 'Tussen mij en de Spelen is het altijd een haat-liefde verhouding gebleven. Het is een veel te nationalistisch gebeuren.'

Hermens had zich voorgenomen, mocht hij ooit een medaille winnen, om op het podium te gaan zitten. 'Als protest tegen nationalisme en volksliederen.'

Het is pas in Sydney weer een beetje goed gekomen tussen Hermens en de Spelen. 'Dat waren eindelijk eens hele vriendelijke Spelen, met dank aan de Australiërs.'

Het tweetal wandelt verder tussen de grauwe flats en haalt herinneringen op. Hermens: 'Gek, ik heb jaren niet meer aan 1972 gedacht, ook niet als ik Bayern München zag voetballen op tv. Het kwam pas terug in 1999, toen hier de Grand-Prixfinale werd gehouden. Ik stond laag op het veld en de beelden van de rouwdienst kwamen meteen terug.'

Wassenaar: 'Ik heb er ook nooit meer aan gedacht. Nee, ook niet toen Van Basten die prachtige goal in dit stadion scoorde tijdens de EK-finale in 1988. Dat was op televisie toch vanuit een geheel ander perspectief. Pas vorige maand, toen ik kwartier kwam maken voor de ploeg, kwam het terug. Ik stond op het gras, en zag weer die lege stoelen die daar in 1972 voor de omgekomen Israëli's waren geplaatst.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden