Herfkens moet haar beleid beter verkopen

Minister Herfkens heeft in de twee jaar dat ze minister is flink de bezem door het beleid van haar voorganger gehaald....

Peter van Lier en Stan Termeer

MINISTER Eveline Herfkens is twee jaar aan het bewind en is daarin voortvarend te werk gegaan. Ze reduceerde het lijstje hulp ontvangers van tientallen naar achttien landen die volgens de minister een 'goed bestuur' hebben. Zij probeert met drie Europese collega-ministers (Groot-Brittannië, Noorwegen en Duitsland) een vuist te maken tegen de versnippering van de hulp. Idealiter zou niet ieder hulpontvangend land te maken moeten krijgen met de projecten en bijbehorende controlerende missies van elke donor afzonderlijk. Herfkens wil dat landen zelf, en niet de donoren, gaan beslissen waar de hulpgelden voor worden ingezet. En ze wil het Europese beleid ook coherenter maken. Het heeft geen zin boeren in ontwikkelingslanden te steunen als niet tevens de Europese markten opengaan voor hun producten, is de redenering.

Een grote pluim krijgt Herfkens ook voor het aanzwengelen van het debat over de ontwikkelingshulp. Ze heeft de gave in korte bewoordingen voor een groot publiek duidelijk te maken wat er niet deugt aan de Nederlandse hulporganisaties. Ze weet daarbij feilloos het gesundes Volksempfinden te raken. Herfkens had bij haar aantreden als doel gesteld 'de boel op te schudden' en ze is daar glorieus in geslaagd: als een nieuwe Bolkestein heeft ze hulporganisaties en ontwikkelingswerkers in de gordijnen gejaagd.

Ze deed dat onder andere met uitspraken over ontwikkelingswerkers. Na een interview in Nova wist de argeloze kijker dat de minister flink ging korten op die blanken die in zwart Afrika in mooie huizen genoten van het zwembad en baantjes inpikten van de lokale bevolking. Het maakte niet uit dat in haar eigen nota staat dat er louter wat met posten wordt geschoven en er niet wordt bezuinigd, want het kwaad was al geschied. Ontwikkelingswerkers voelden zich door het cliché geschoffeerd. Er gaapte een levensgroot gat tussen wat Herfkens in de publiciteit riep en wat haar werkelijke beleid behelst.

Vervolgens moest ook 'het kartel' van de medefinancieringsorganisaties (MFO's) eraan geloven. Eerst al mocht Foster Parents Plan met veel bombarie en zeer tegen de zin van de bende van vier (Novib, Hivos, Cordaid en Icco) mee-eten uit de ruif van de medefinanciering - 10 procent van het totale budget van zo'n acht miljard gulden. Nu wil de minister ook meer zeggenschap en controle op de invulling van de programma's van de MFO's.

Het beeld dat werd geschetst was dat van vastgeroeste clubs die te veel autonomie hadden en nauwelijks gecontroleerd werden. Maar in werkelijkheid hoeven de MFO's niet bang te zijn voor bezuinigingen. En volgend jaar zal hoogstwaarschijnlijk Foster Parents Plan weer uit het programma worden geknikkerd.

Een anecdote illustreert het probleem van de PvdA-minister. In april zou zij in de Rode Hoed in Amsterdam met een aantal deskundigen discussiëren over het toegankelijk maken van medicijnen in ontwikkelingslanden. De opzet was dat de minister de deskundigen vragen zou stellen. Herfkens kwam het podium oplopen en zei: 'Ik weet niet wat ik moet vragen, want ik weet over dit onderwerp toevallig alles al.'

Dat is Herfkens ten voeten uit. Ze wil discussie, krijgt die ook, maar hem aangaan is iets anders. Daarvoor moet je kunnen luisteren en geduldig zijn, en dat kan de minister slecht. Ze weet het immers al beter. Uit een discussie over het beleid van Herfkens in het tijdschrift onzeWereld en op de website Doris.nl blijkt dat er bij de ontwikkelingsdeskundigen en binnen haar eigen PvdA niet zo heel veel fundamentele kritiek is op haar beleid, behalve dan dat ze te veel 'top-down' denkt, te veel hangt aan regeringen en Wereldbank en te weinig oog heeft voor de rol van de maatschappelijke organisaties.

Des te meer commentaar krijgt ze op haar optreden. Daar vallen vele organisaties over. Ze heeft mensen snel op de kast. Het komt er dus op neer dat de minister haar beleid niet bijster goed verkoopt. Dat is niet goed voor het draagvlak dat ze nodig heeft om de mooie woorden de komende twee jaar in concrete daden om te zetten. Dat draagvlak is vooral nodig van ontwikkelingsorganisaties, maar ook in haar eigen partij. Een aantal prominenten in de PvdA heeft de minister al gewaarschuwd: als ze zo doorgaat met schofferen heeft ze een probleem.

Hoe scheef dat draagvlak voor haar beleid is gegroeid, bleek ook tijdens een Novib-debat half oktober, toen de woordvoerders van de Tweede Kamerfracties zich in een soort 'generale repetitie' konden uitlaten over de begroting van Ontwikkelingssamenwerking. De PvdA-minister blijkt te kunnen rekenen op 'warme' politieke steun van de partijen rechts van het spectrum. De VVD, bij monde van woordvoerder Hessing, vindt de verzakelijking van de hulp een verademing. Ook D66 steunt het beleid bijna kritiekloos.

En in de eerder genoemde discussie in onzeWereld en Doris gaf voormalig Wereldbank-medewerker en econoom Sweder van Wijnbergen haar een negen. Een mooi rapportcijfer, maar Herfkens kon er niet echt juichend mee naar huis lopen. De traditioneel wat linksere PvdA-achterban, waar Jan Pronk nog op handen gedragen wordt, vindt de econoom Van Wijnbergen maar een 'koele, rechtse kikker'. Een hoog rapportcijfer van hem wordt daar niet als compliment opgevat.

In de komende twee jaar zal Herfkens het over een andere boeg moeten gooien. Ze moet meer luisteren, meer open staan voor andere ideeën en af van haar 'Wereldbank-houding' ('ik weet het beter!'). Ze zal haar beleid minder rigide en minder confronterend moeten verkopen, ook al levert dat minder gespreksstof op voor verjaardagen. Ze zal, kortom, in navolging van minister Borst een 'spindokter' in de arm moeten nemen.

Het lijkt overigens al een beetje de goede kant op te gaan. Tijdens een debat 'Medicijnen voor armen', op 25 oktober, riep Herfkens wel vijf maal dat ze van de bijdragen van andere deskundigen 'veel had geleerd'. Nu afwachten of zij tijdens de begrotingsbehandeling van komende dinsdag ook wat minder zal praten en meer zal luisteren.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden