Herengracht 458: 214 slaven op Barbados

Historica Dienke Hondius (Vrije Universiteit) wil laten zien dat de slavernij niet alleen aan de overkant van de oceaan speelde. Ze maakte daarom met studenten een nieuwe, digitale kaart van Amsterdam. Daarop is te zien in welke panden anderhalve eeuw geleden slaveneigenaren woonden.

AMSTERDAM - Hondius presenteerde de kaart dinsdag in het Stadsarchief Amsterdam. Wie op een adres klikt, vindt gegevens over de bewoners en hun slaven in Suriname en op de Antillen. 'De geschiedenis van de slavernij wordt vaak buiten Nederland geplaatst, alsof het ver van ons bed was', zegt Hondius. 'Uit deze kaart blijkt dat de slavernij ook hier sporen heeft nagelaten.'

Op 1 juli 1863 schafte Nederland de slavernij af, al moesten de slaven in Suriname en de Antillen nog tien jaar blijven werken op de plantages, waar ze vaak suiker verbouwden. De eigenaren werden gecompenseerd voor de afschaffing: ze kregen 300 gulden per slaaf.

Hondius en haar studenten onderzochten de archieven over de uitvoering van de compensatieregeling. In Amsterdam vonden ze tachtig adressen van eigenaren.

'Ik hoop vergelijkbaar onderzoek te doen buiten Amsterdam en ook voor eerdere perioden', zegt Hondius. 'In de 18de eeuw was het plantagesysteem op zijn hoogtepunt en ik verwacht voor die tijd veel meer eigenaren te vinden. In feite staan op deze kaart de restanten; mensen die nog slaven hadden toen de plantages al lang over hun top heen waren.'

De Amsterdammers op de kaart van Hondius waren vaak aandeelhouders die bijvoorbeeld 2/21 deel hadden van 281 slaven (de weduwe Henriette Antoinette Roepel) of 1/5 deel van 99 slaven (de commissionair Daniel Constantijn Godefroy). Suriname en de Antillen waren voor hen ver weg en met de gang van zaken op de plantages hadden ze waarschijnlijk weinig te maken. Toch vormden ze een wezenlijk onderdeel van het systeem, zegt Hondius.

Uit het archiefonderzoek blijkt dat onder de eigenaren veel rijke en vooraanstaande Amsterdammers waren. In de Gouden Bocht in de Herengracht - toen en nu een toplocatie - staan opvallend veel adressen gemarkeerd. Daar woonde bijvoorbeeld de voorname koopmans- en bankiersfamilie Insinger, waarvan de naam nog doorklinkt bij de private bank Insinger de Beaufort.

Voormalig Eerste Kamerlid Albrecht Frederik Insinger had in 1863 30/113 aandeel in 136 slaven. Broer Jacobus Hermannus had 214 slaven, die helemaal van hem waren.

Onder de eigenaren bevonden zich ook mensen uit de middenklasse: een koperslager, een onderwijzer, een boekhandelaar. 'Vaak waren de aandelen erfenissen', zegt Hondius. 'Daarom zien we onder de bezitters opvallend veel vrouwen. Zij hadden een nalatenschap van bijvoorbeeld een vader of echtgenoot gekregen.'

Slaven waren voor eigenaren een bezit als alle andere. Een inventaris van plantage Beekvliet van de familie Insinger in het Stadsarchief Amsterdam laat dat zien. In 1744 bevonden zich op Beekvliet boeken, meubels, een koffieloods en een hok met varkens, maar ook van slaven, onder wie zestig 'negerinnen', zowel 'goede als quaade'. Helaas waren er 'ses stux door de Justitie leevendigh verbrandt'.

De aanpak van Hondius past in een trend onder historici om geschiedenis lokaal tot leven te brengen. Gisteren verscheen ook de Wandelgids sporen van slavernij in Utrecht van Esther Captain, met informatie over huizen van plantagehouders én van vrijgelaten slaven en andere betrokkenen. Het is een aanloop naar 2013, als het 150-jarig jubileum van de afschaffing wordt gevierd.

Esther Captain, Wandelgids sporen van slavernij in Utrecht, Uitgeverij Veerhuis, € 11,90.

Dienstbode Eekhout: 5/1890ste deel van 326 slaven op plantage Meerzorg

Eigenaren van slaven kwamen uit alle lagen van de bevolking, laten voorbeelden van Hondius' kaart zien. Sommigen kregen slaven als erfenis.

Daniel Coronel (geboren 1791), onderwijzer, Kerkstraat 61, had 11 slaven in Paramaribo.

Pauline Marie Henriette Eekhout (geboren 1832), dienstbode aan de Herengracht 454, had 5/1890ste deel in 326 slaven op de plantage Meerzorg.

Jacobus Hermanus Insinger (1794-1874), koopman en mededirecteur van De Nederlandsche Bank, Herengracht 458, had 214 slaven op Barbados.

Clara Kerkhoven (geboren 1822), ongehuwd zonder beroep, Prinsengracht 460, had 5/224ste deel van 137 slaven op plantage Adrichem.

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden