Herenboer in Artis

Al vroeg stond vast dat hij iets met dieren zou gaan doen. 'Bioloog, dierenarts, dondert niet wat.' De afgelopen dertien jaar was Maarten Frankenhuis directeur van Artis....

Twee leden van de harde kern zitten op een bankje bij de gorilla's.

'Zij kunnen al je vragen beantwoorden,'zegt Maarten Frankenhuis, zo luid dat de mannen het kunnen verstaan. Maar deze vaste bezoekers stellen liever zelf een vraag: 'Waarom zijn bij het nieuwe buitenverblijf van de orang-oetans niet twee bankjes neergezet?”Daarvoor zijn jullie toch veel te jong', lacht de directeur van de Amsterdamse dierentuin Artis, om daarna plechtig te beloven dat hij hun wens zal doorgeven. 'Maar ik weet niet of het nog voor 1 augustus gaat lukken.'

Vanaf vandaag is Frankenhuis met pensioen. Met ruim dertien jaar is hij de kortst zittende directeur. 'Twee voorgangers zijn letterlijk dood weggedragen. Zes jaar geleden heb ik het besluit genomen op mijn 61ste te vertrekken. Omdat ik voelde dat ik zó in deze baan opging. Op zondagochtend loop ik nog even door de tuin om te kijken of het netjes is.'

In de directeurskamer met uitzicht op de Plantage Kerklaan hangen schilderijen van de voormalige Artis-directeuren. Frankenhuis is pas de zesde in de 165-jarige geschiedenis van Nederlands oudste dierentuin. Zijn felgekleurde portret staat klaar om te worden opgehangen.

Opvolger Haig Balian, voorheen werkzaam als filmproducent, kwalificeerde zijn nieuwe baan al net als Frankenhuis dat keer op keer deed: het is een jongensdroom. De scheidend directeur geeft toe dat het niet van jongs af aan een diepe wens was, en dat een andere dierentuin ook mooi zou zijn geweest, maar: 'dat je 's lands eerste dierentuin mag dienen, is een extra voorrecht.'

Al vroeg stond vast dat hij iets met dieren zou gaan doen. 'Bioloog, dierenarts, dondert niet wat.'

De belangstelling voor exotische dieren, vogeltjes, visjes, amfibietjes, heb ik vanaf mijn vijfde. Volgens mijn ouders kon ik pathologisch geïnteresseerd naar beesten kijken. Mijn vader had dat ook.' Eens per jaar bracht de familie een bezoek aan Artis.

In de Rotterdamse Diergaarde Blijdorp, waar hij zes jaar dierenarts was, sloeg de dierentuinvonk pas over. Dat werk miste hij in de eerste jaren van zijn directeursschap. 'Ik keek altijd hijgend mee over de schouder van mijn dierenarts.' Zelf was hij gebonden aan kantoor; 90 procent van zijn tijd bestond uit sponsorwerk, lobbyen en promotie. Maar de ware liefde ligt bij de 'dieren-en mensenkant'.

Wat goed te merken is tijdens een wandeling door de tuin. Frankenhuis groet ieder personeelslid – 'het heeft even geduurd voordat ze Maarten tegen me zeiden'– , maakt praatjes, zegt het publiek gedag. En wijst ondertussen op vernieuwingen: wolvenbos, Afrikaanse savanne, aquarium, voedselmagazijn, giraffenstal en de Zuid-Amerikaanse steppe die binnenkort wordt geopend. 'Daar zie je dat het combineren van oud en nieuw goed is gelukt. Er zijn drie rijksmonumenten in verwerkt, eigenlijk vier, ook de vijvers met bruggetjes. Twee stallen zijn gerestaureerd, en de bibliotheek staat weer meer in het zicht.'

In de komende vijf, zes jaar moet de uitbreiding worden afgerond. De parkeerplaats gaat onder de grond, waardoor het savannegebied nog groter kan worden. Er zullen vogels, nijlpaarden, neushoorns (nu heeft Artis er geen) komen te wonen. Ook de klein behuisde katachtige roofdieren gaan erheen. 'De roofdierengalerij is de puist in mijn nek. Toen ik hier kwam, zaten er twaalf grote dieren. Inmiddels zijn het er nog vijf en werden twee grote katachtigen vervangen door de kleinere serval en de lynx. Er zijn muren uitgebroken en tussendeuren opgengezet, maar het blijft natuurlijk een vreselijk hokkerig ding.'

Critici die beginnen over zielige dieren in kleine hokken geeft Frankenhuis simpelweg gelijk. 'Dertien jaar geleden was net het verblijf voor de zeekoeien klaar, dat was toen groot genoeg. Na een paar jaar dachten we: eigenlijk kan dat niet zo. Maar toen was de stand van de zeekoeien heel slecht en ze fokten hier goed, dus hielden we het nog maar even zo. Vorig jaar is het laatste dier naar een ruim verblijf in Denemarken gebracht. Wat we vroeger voldoende vonden, vinden we nu te krap, dat gaat heel snel.'

Over principiële tegenstanders, die vinden dat je beesten sowieso niet in een dierentuin moet opsluiten, zegt hij droog: 'Ja, die zijn er ook. Het is een opvatting. Kijk, er zijn hele generaties gekweekt in dierentuinen, die weten niet beter.'Dat lijkt geen argument waarmee de bezwaarmakers te overtuigen zijn. 'Nee', erkent hij, 'dat vind ik zelf ook niet echt een antwoord. Wat ik het belangrijkste vind is dat die dieren ambassadeur zijn voor hun bedreigde soortgenoten in het wild. Daar kan geen film, boek of tijdschrift tegenop. De confrontatie met het levende dier is onvervangbaar. Wij collecteren voor het tijgerproject van het Wereldnatuurfonds, er is niemand die zo goed kan laten zien wat een tijger is als het dier zelf.'

In hoeverre lijkt die dierentuintijger nog op een tijger?

Educatie noemt hij de belangrijkste taak, maar raken de beesten niet hun natuurlijke gedrag kwijt? 'Dat blijkt mee te vallen. Een van onze doelstellingen is het in stand houden van bedreigde diersoorten, door middel van fokprogramma's. Tientallen soorten zijn weer uitgezet in het wild, zoals de Europese steenbok, die doet het heel goed.' Toch is dat bij andere dieren, zoals de mensapen, moeilijk voor te stellen. Frankenhuis: 'De populatie in dierentuinen is onmisbaar voor het voortbestaan van de soort. De situatie in Afrika is onbeheersbaar, als je ziet wat daar aan gorillavlees wordt aangeboden.'

Hij loopt even weg omdat hij de fotograaf ziet die op zijn verzoek een serie foto's heeft gemaakt van de directeurswoning. 'Mijn vrouw en ik hebben een deel van onze tuin zo ingericht dat daar veel vlinders op afkomen, en een ander deel is ingericht op kikkers, padden, salamanders. Nee, we hebben geen huisdieren. Straks wel: kippen. Ik heb van het personeel een ren gekregen voor ons nieuwe huis in Broek in Waterland.'

Maar ook die zal de herinnering aan wonen in Artis moeilijk doen vergeten. 'Via een hekje in de tuin kom je in de dierentuin. 's Avonds wandelen we er vaak, dat is heerlijk. Dan is het bezoek weg en kijken de dieren soms met zo'n blik van: het was me het dagje weer wel, hè baas?' Zijn favoriete moment: tegen de schemering. 'Dan beginnen de vleermuizen te vliegen, en hoor je andere geluiden dan overdag.' Zijn favoriete dier: 'De gibbons op hun eiland, daar heb ik wel wat mee. Verder interesseer ik me voor fenomenen die zich over het hele dierenrijk uitstrekken, zoals gedrag, voortplanting, spijsvertering.'

Bezorgt het risico dat de dieren ontsnappen hem geen slapeloze nachten? 'De gedachte leeft wel. Het kan alleen als een of andere verknipte gek met een ijzerzaag de tuin ingaat. Er is eens een wisentkalf ontsnapt. Dat werd door de ouders op de horens genomen, en over het hek getild. Zo'n Europese bison kan dwars door een tijgerkooi rennen. De mensen hebben geen idee in zo'n stad, die denken: goh, Artis doet ook altijd iets leuks. Een kleuterklas is voorzichtig weggemanoeuvreerd. Het hoofd van de dierverzorging heeft het dier met één schot gedood, de enig juiste beslissing. Het risico van verdoven kun je niet nemen, want het duurt zeker vijf tot tien minuten voordat hij ligt. In die tijd raakt hij in paniek. Er is altijd iemand op het terrein die een vuurwapen kan bedienen. 's Nachts ben ik dat, schieten heb ik in militaire dienst geleerd. Het is nooit nodig geweest.'

Dieren maken veel emoties los. Zoals onlangs bij het overlijden van de 50-jarige olifant Murugan en de al even geliefde ijsbeer Katrien. Publiek legt bloemen, verzorgers moeten ook heel wat verwerken. Wat de vraag opwerpt: van wie zijn de dieren eigenlijk? Frankenhuis: 'De dieren zijn van mij. Feitelijk van het bestuur, maar ik ben de herenboer.' De directeur moet betrokken worden bij beslissingen over euthanaseren. 'Want als het niet goed gaat, krijg je ook de hele lawine over je heen.'

Waarvan heeft hij spijt? 'Dat we geld hebben gestoken in onderhoud van dierverblijven waar we meteen vanaf hadden gemoeten. En ik heb er ook wel spijt van dat ik een aantal diersoorten, zoals de zeekoeien, niet eerder heb kunnen afstoten. Maar we hebben het niet over een collectie moderne kunst die je in een depot kunt zetten.'

In 1996 veroorzaakte Frankenhuis ophef met uitspraken in het radioprogramma Vroege Vogels. Tijdens een discussie over het stropen van tijgers suggereerde hij dat ze in dierentuinen zouden kunnen worden gefokt. Goed voor de dieren, leuk voor het publiek. Daarna zouden de tijgertjes worden verkocht in Azië, waar grote krachten worden toegeschreven aan hun organen, om met de opbrengst de natuurbescherming te ondersteunen en de stroperij te verminderen. 'Het waren hersenspinsels in de loop van een gesprek. Het denkende deel van de mensheid vindt dat nog steeds een interessante gedachte, niet dat je het meteen moet doen, maar het nadenken erover, dat werd mij niet gegund. De Telegraaf zette op de voorpagina: ”Directeur van Artis wil tijgers fokken om ze te slachten”, met een foto van mij en een foto van een schattig tijgertje.'

Zijn vertrek zal een harde overgang zijn, maar hij verbaast zich over het gemak waarmee hij alles ondergaat. 'Ik kan me helemaal vinden in de opvolging.' Dierenarts Frankenhuis zegt dat er met Balian bewust is gekozen voor een cultureel ondernemer. 'Toen ik directeur werd, was marketing een vreemde eend in de bijt, van commercie had niemand gehoord en fondsenwerving was een smerig woord. Doordat de hele wereld veranderde, maakte ook Artis een razendsnelle metamorfose mee. Het is logisch dat een nieuwe directeur vooral in dat traject past. Ook omdat de dierentuin zoölogisch nu goed op de rails staat.'

Maarten Frankenhuis blijft actief. Hij gaat natuurreizen begeleiden, wordt gastconservator bij een aantal tentoonstellingen over dieren en wil vooral schrijven. 'Over de geschiedenis van Artis, de dierentuinwereld. Mijn schrijverijen met kinderen vind ik het leukste wat er is, hun brieven beantwoord ik allemaal zelf.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden