'Herdenkingsmonument komt zelden zonder slag of stoot tot stand'

Het is 15 jaar na de aanslagen van 11 september in New York. Hoogleraar Paul Post legt de functie uit van een monument.

Beeld Frank Ruiter

'Rouwen begint vaak met een tijdelijk monument. Een bekend voorbeeld daarvan zijn bermmonumenten op de plaats van een ongeval. Het zijn meestal zijdelings betrokkenen die zoiets plaatsen. Degenen die in het café zaten waar de overledene voor zijn dood nog was, of de ouders van klasgenoten van overleden kinderen.

'De meeste tijdelijke monumenten kunnen niet blijven bestaan, omdat ze bijvoorbeeld een stuk trottoir innemen, zoals bij de moord op Theo van Gogh. Na een moord, ongeluk of ramp doorloopt het publieke rouwproces een aantal fasen. Het tijdelijke monument met lichtjes, briefjes, foto's en bloemen, een stille tocht, een herdenkingsdienst, begrafenissen en dan langzamerhand de discussie: hoe gaan we dit verder herdenken?

'Een herdenkingsmonument komt zelden zonder slag of stoot tot stand. Vroeger was dat een proces dat van boven af werd gestuurd: de overheid schreef een prijsvraag uit bij kunstenaars. Tegenwoordig hoor je vaak de term 'eigenaarschap'. Van wie is een monument? Voor wie is het monument eigenlijk bedoeld, van wie is het verdriet en wat willen de nabestaanden?

Beeld Frank Ruiter

'Omdat bij grotere rampen zoals 9/11 of de aanslag op de MH17 mensen met veel verschillende achtergronden betrokken zijn, zie je dat het uiteindelijke monument vrij is van expliciete religieuze verwijzingen en een basale symboliek kent. Steeds vaker maken we gebruik van levende monumenten met natuurelementen erin. Natuursymboliek is universeel. Denk aan een park, bos, tuin of het water bij Ground Zero. En het noteren van de namen van de slachtoffers, dat is ook een terugkerend element.

'De laatste jaren zijn er ook mensen die de vanzelfsprekendheid van een monument ter discussie stellen. 'Anything but monuments', hoor je bijvoorbeeld de laatste tijd als het gaat om herdenken in Engeland, een land dat net als Frankrijk door betrokkenheid bij beide wereldoorlogen een enorme hoeveelheid aan monumenten kent.

'Zoals alles in het leven, digitaliseert rouw en herdenken ook. Je ziet onlinemonumenten voor individuen, maar ook voor grote gebeurtenissen, zoals joodsmonument.nl voor de Holocaustslachtoffers in Nederland, Through a Glass Darkly, een herdenkingssite voor de slachtoffers van de burgeroorlog in Rwanda. Of de sites voor verdronken vluchtelingen die de Middellandse Zee hebben geprobeerd over te steken. Daar waar op locatie monumenten afwezig zijn, is het digitale universum de enige plek voor herdenken.'

Paul Post

Paul Post (63) is hoogleraar rituele studies aan de Universiteit van Tilburg. Hij houdt zich al sinds de jaren zeventig bezig met actuele rituele dynamiek. Tegenwoordig richt hij zich vooral op plaatsgebonden rituelen zoals herdenkingsriten, bedevaarten en pelgrimages (offline en online). Recent is hij een project naar afwezig ritueel gestart.

Beeld Frank Ruiter
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden