Herdenking vliegramp Smolensk splijt Polen

Was het een domme fout of een samenzwering? In 2010 verongelukte het toestel met president Kaczynski in Smolensk. Zijn broer en aanhangers blijven geloven in opzet.

De aanhangers van de partij van Kaczynski houden hun eigen herdenking en dragen spandoeken mee waarop de vliegramp een aanslag wordt genoemd, met een rol voor de Russische president Poetin. Beeld AFP
De aanhangers van de partij van Kaczynski houden hun eigen herdenking en dragen spandoeken mee waarop de vliegramp een aanslag wordt genoemd, met een rol voor de Russische president Poetin.Beeld AFP

Hoe diep kan een land verdeeld zijn? Heel diep, zo bleek vrijdag tijdens de twee herdenkingsplechtigheden voor de vliegramp van Smolensk, waarbij in 2010 president Lech Kaczynski, zijn vrouw en nog tientallen andere Poolse hoogwaardigheidsbekleders omkwamen.

Terwijl de centrum-rechtse regering op de Powazkowski-begraafplaats hulde bracht aan Kaczynski en de andere slachtoffers, hield de conservatieve oppositie onder leiding van zijn tweelingbroer Jaroslaw Kaczynski voor het presidentieel paleis een aparte plechtigheid: de aanhangers van het omgekomen staatshoofd willen niets met de regering te maken hebben.

Het was vrijdag precies vijf jaar geleden dat een Tupolev met 'hun' president aan boord neerstortte op de luchthaven van het Russische Smolensk. Kaczynski was met zijn gevolg op weg naar een herdenkingsplechtigheid in Katyn. Zeventig jaar eerder, in 1940, zijn daar op bevel van Stalin twintigduizend Poolse officieren in koelen bloede vermoord.

Jaroslaw Kaczynski legt bloemen bij de foto van zijn omgekomen broer en schoonzus. Beeld EPA
Jaroslaw Kaczynski legt bloemen bij de foto van zijn omgekomen broer en schoonzus.Beeld EPA

De ramp zorgde voor zelden vertoonde beelden van eendracht, maar de godsvrede duurde niet lang. Zodra de aandacht zich begon toe te spitsen op de oorzaken van de tragedie, veranderde 'Smolensk' in een splijtzwam.

Hoewel alles er op wijst dat de ramp is veroorzaakt door een onverantwoorde landingsmanoeuvre heeft Jaroslaw Kaczynski zich nooit kunnen verzoenen met de conclusies van het onderzoek. Vijf jaar nadat het vliegtuig neerstortte is de Poolse oppositieleider er nog altijd heilig van overtuigd dat zijn tweelingbroer het slachtoffer is van een aanslag.

Niet de dichte mist, maar de Russische president Vladimir Poetin zou achter de ramp zitten, al dan niet in samenspraak met de toenmalige premier en huidige EU-voorzitter Donald Tusk. Volgens Kaczynski beschouwde Tusk zijn broer als een lastpost, van wie hij maar beter verlost kon worden.

Zwarte doos

Steeds weer loopt die hypothese klappen op. Uit een nieuwe analyse van de zwarte doos bleek vorige week hoe de luchtmachtchef en een hooggeplaatste diplomaat de piloten opdragen om te landen ondanks de slechte weersomstandigheden. De in Katyn geplande herdenkingsplechtigheid mocht onder geen beding in het gedrang komen. Luchtmachtchef Andrzej Blasik bemoeide zich tot vlak voor de ramp met de landing. 'Plaats genoeg, kom op!', roept hij de piloten toe, vlak voor hun toestel een boom raakt en neerstort. Ook zou er in de cockpit alcohol zijn gedronken.

De onthullingen hebben de aanhangers van Kaczynski niet op andere gedachten kunnen brengen, blijkt vrijdag bij de plechtigheid voor het presidentieel paleis. Zoals alle Oost-Europeanen houden de Polen van samen- zweringstheorieën, zeker als de Russen in het spel zijn.

'Heb je ooit al een vliegtuig na een botsing met een boom in 64 duizend stukken zien vliegen?', vraagt een man met een walrussnor en een vlagje waarop 'Wij vergeten niet' staat. Hij is een Kaczynski-aanhanger. Komorowski, de huidige president van Polen, noemt hij Komoruski.

Ook Jaroslaw Kaczynski is duidelijk niet onder de indruk van de laatste onthullingen. Hij beklemtoonde laatst dat er aan boord van het neergestorte toestel drie ontploffingen waren. Niemand in zijn partij die hem durft tegen te spreken. De hypothese van de aanslag wordt er als religie beschouwd.

Het zou Kaczynski later dit jaar zuur kunnen opbreken bij de parlementsverkiezingen. Na acht jaar oppositie zou de 65-jarige oud-premier graag opnieuw aan de macht komen, maar door zijn absurde uitlatingen wil geen enkele partij nog met hem in zee. Om de macht te heroveren heeft Kaczynski dus een absolute meerderheid nodig, maar dat lijkt teveel gevraagd voor een partij die de voorbije verkiezingen rond de 30 procent schommelde.

Vooral de commotie rond de vliegramp speelt de conservatieven van Recht en Gerechtigheid parten. Hoewel veel kiezers na acht jaar het centrum-rechtse Burgerplatform beu zijn, voelen ze er weinig voor hun stem te geven aan een partij die zich laat meeslepen door wilde samenzweringstheorieën. Elke keer als Smolensk opnieuw in de belangstelling staat, maakt de partij van Kaczynski een duik in de opiniepeilingen.

Maar daar storen de aanhangers van de overleden president zich niet aan. 'Nog altijd op zoek naar de waarheid?', roept een man die een grote foto meedraagt waarop Tusk en Poetin zich ogenschijnlijk verheugen bij het wrak van de neergestorte Tupolev. Het bijschrift laat niets aan duidelijkheid te wensen over: 'Het is gelukt!'

Laatste gesprek in de cockpit

Cockpitgesprekken (NN staat voor Nomen Nescio, onbekend)

8:15:33¿NN: 'Wat is dat?'
NN: 'Een biertje. En jij, drink jij niet?'

...

8:26:18¿Piloot: 'Mijnheer de directeur, er is mist komen opzetten en op dit ogenblik, onder deze omstandigheden kunnen we nu niet landen. We kunnen één keer proberen de landing in te zetten, maar hoogstwaarschijnlijk gaat het niet lukken. Gelieve na te denken over wat we moeten doen.'
Directeur Protocol Buitenlandse Zaken: 'We proberen tot het lukt.'
Piloot: 'Oei, zoveel benzine hebben we niet.'

...

8:30:39¿Directeur Protocol Buitenlandse Zaken: 'De president heeft nog geen beslissing genomen.'

...

8:32:57¿Generaal Andrzej B¿asik, luchtmachtchef: 'Het staat vast dat we moeten proberen tot het lukt.'
NN: 'Zo is het!'

8:40:07¿Eerste waarschuwing: TERRAIN AHEAD
NN: 'Iemand heeft hier een fout gemaakt.'
Co-piloot: 'Zeg maar dat het genoeg geweest is.'
Piloot: 'Nee, want daar zal iemand voor opdraaien.'
Generaal B¿asik: 'NA-DEN-KEN!'
Co-piloot : '2-8-0.'
Navigator: '300!'
NN: 'Het hoeft niet zo precies.'
Generaal B¿asik: 'Plaats genoeg, kom op! 230.'

8:40:33¿Tweede waarschuwing: TERRAIN AHEAD

8:40:38¿Derde waarschuwing: TERRAIN AHEAD
NN: 'Dat gaat niet lukken.'

8:40:41¿Vierde waarschuwing: TERRAIN AHEAD

8:40:42 Alarm PULL UP

8:40:48¿NN: 'Heethoofden. We vliegen op 100 meter hoogte.'
Co-piloot: 'Trager. Hoogte: 90, 80 meter. We moeten vertrekken.'
Navigator: '70, 60 meter.'
NN: 'Goed.'

8:40:52¿Navigator: '50, 40, 30 ..'

8:40:54¿Gekraak (vliegtuig raakt boom)
Navigator: '20!!!'

8:41:00¿Gekraak (botsing met boom)

8:41:02 Gevloek en geschreeuw

8:41:04 Einde opname

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden