Herdenken doen ze hier niet aan

De Russische overheid herinnert graag aan de overwinning op de nazi's, maar over de miljoenen doden onder Stalin blijft het stil. De burger neemt die taak echter over.

VORKOETA -Een regio ontgonnen door Stalins slachtoffers van de terreur, een stad gebouwd en uitgebaat tot ver in de jaren vijftig door kampbewoners, bereikbaar via een spoorlijn waarvoor vele duizenden gevangenen het leven lieten - dit alles op een door de wind geteisterd stuk Rusland rond de poolcirkel.


Er zijn weleens monumenten voor minder opgericht.


Ook Vorkoeta heeft zijn gedenkteken, een grote kei omwikkeld met prikkeldraad. Het staat op een heuvel langs de Vorkoeta rivier, de plek waar in 1931 het handjevol gevangenen dat tijdens de barre reis niet was overleden, een kampement oprichtte. Maar het is tevergeefs zoeken naar een museum waar de fascinerende geschiedenis van dit noordelijke wingewest uit de doeken wordt gedaan.


Rusland is, met uitzondering van de overwinning op de nazi's tijdens de Grote Vaderlandse Oorlog (1941-1945), niet zo van het herdenken. President Medvedev en premier Poetin hebben beiden de misdaden van Stalin veroordeeld. Stilstaan bij de miljoenen slachtoffers van Hitler blijft in Rusland evenwel comfortabeler dan het herdenken van de miljoenen slachtoffers van Stalin. Wat betekent dat de meeste initiatieven om iets van deze zwarte bladzijde uit de geschiedenis te bewaren, afkomstig zijn van burgers.


In Vorkoeta hangt nog altijd de sfeer van een ruige pioniersstad met weinig tijd voor stilstaan bij de geschiedenis. Na de gevangenen kwamen de gelukzoekers, die wisten dat je in het Noorden snel rijk kon worden - vanwege de grote compensatie die de Sovjet-autoriteiten aan mijnwerkers daar betaalden. Wie er nu nog woont, is een achterblijver, iemand die bezig is weg te gaan of een nieuwkomer - zoals de Gazprom-medewerkers die door dit gebied een grote nieuwe pijpleiding aanleggen.


Niet de geschiedenis, maar geld, de kou en het noordelijke isolement zijn hier de bindende factoren. En de rijke variëteit aan stenen die de bodem bevat. Margarita Krotsjik is de directeur van het plaatselijke geologische museumpje - drie kamers op twee hoog achter in het centrum van de stad. De eerste gevangenen die in Vorkoeta aankwamen, waren merendeels geologen. 'Die geologen deden hier gewoon hun werk. Het enige verschil was dat ze achter prikkeldraad werkten.'


Toen de kampen in de jaren dertig uitbreidden en begonnen werd met de ontginning van de steenkoolvoorraden onder de grond, werd de bevolking diverser. 'Er zaten zoveel knappe koppen tussen. Schrijvers, scheikundigen, etymologen - maar hier werden ze allemaal tot geoloog omgevormd.'


Krotsjik toont een muur in een kamertje van het museum dat vol hangt met foto's van beroemde kampbewoners. 'Maar een echt historisch museum bestaat niet meer. 'Het zat in een pand dat werd doorverkocht en de nieuwe eigenaar had geen behoefte aan een museum.'


Maar zoals vaker in het moderne Rusland, worden taken die de overheid laat liggen, opgepakt door anderen. Langs het Moskou-kanaal bij Dmitrov, een opgeruimd stadje op een uur gaans van Moskou, hebben bewoners zelf een groot wit kruis in de oever vastgeklonken - ter herdenking van de duizenden gevangenen die overleden tijdens het graven ervan.


In Boetovo, de plek waar de geheime politie tijdens de Grote Terreur (1937-38) duizenden Moskovieten (ook geesteljken) neerschoot, was het de orthodoxe kerk die de plek tot een bedevaartsoort bestempelde.


In School Nr. 14 in Vorgasjor, een van de satellietstadjes buiten Vorkoeta, hebben twee leraren een brug geslagen tussen heden en verleden. De afgelopen jaren maakten ze elke zomer met leerlingen expedities in de regio en naar de noordelijke Oeral om restanten van de Goelag-kampen te vinden. Met behulp van weinig anders dan oude kaarten en speurzin.


'Als het tegenzit komen we na twee weken met lege handen terug', zegt geschiedenisleraar Oleg Goedovani, 'maar meestal hebben we wel succes.' Voor de 16-jarige Ilja Gorboenov is het een ideale kans om zijn eigen familiegeschiedenis beter te begrijpen. 'Mijn grootvader is gevangen genomen door de Duitsers tijdens de oorlog en daarna (door de Sovjet-autoriteiten, red.) naar het kamp gestuurd. Mijn oma is hem hierheen gevolgd.' Ilja's vader werkt nog altijd in de mijnindustrie, maar terwijl hij en zijn familie azen op een nieuw bestaan in Sint Petersburg , jagen Ilja en zijn vrienden 's zomers op de stille getuigen van het verleden.


Een van hen, de 17-jarige Jevgeni Belatsjev, toont zijn uitvoerig gedocumenteerde verslag van de reis van vorig jaar. Net als de meeste andere scholieren, dromen beide al van verdere studie elders in Rusland of het buitenland. Maar als er meer kansen waren, zouden ze in het Noorden blijven. Ilja spreekt als een waardige nakomeling van zijn grootvader als hij zegt: 'We houden van de extreme omstandigheden. Het leven hier is altijd een uitdaging.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden