Henk Vredeling: Onverzettelijke dwarsligger met lef

In de periode dat hij minister van Defensie in het kabinet-Den Uyl was, vertrokken vijf topgeneraals in een jaar tijd....

Weinig geslaagde politici en bestuurders waren zo autonoom, zo onverzettelijk als ir. Henk Vredeling, die afgelopen zaterdag na een kort ziekbed overleed. Hij was verzetsstrijder, langdurig (euro-)parlementariër, de eerste socialistische minister van Defensie en Europees commissaris. En hij was populair als ‘gewone jongen’, die vaak hardop zei wat andere politici alleen maar dachten.

Hendrikus Vredeling, geboren op 20 november 1924 in Amersfoort, ging op 18-jarige leeftijd in het verzet en zag twee jaar later bijna zijn hele groep-Heidema opgerold. Zelf ontsnapte hij op het nippertje aan de dood en moest onderduiken. Als hij later dronk (en dat deed hij geregeld) zag hij alles weer voor zich. Hij begon dan over de oorlog en zijn (verloren) gereformeerde geloof. ‘Vredeling heeft een vlieg in zijn hoofd’, zei KVP-defensiespecialist Van Elsen.

Henk Vredeling hield aan zijn verzetstijd een zeker anarchisme en een extreem soort onverzettelijkheid over. In 1947 werd hij PvdA-lid en demonstreerde hij tegen het Indonesië-beleid van zijn eigen partij. In 1956 werd hij PvdA-Kamerlid en twee jaar later europarlementariër. Vredeling zou beide functies vijftien jaar lang vervullen, waarbij hij nogal eenzaam door Europa reisde en een recordaantal vragen stelde over de meest penibele kwesties. ‘Vrageling’ werd hij genoemd.

Verrassing
De PvdA maakte hem in 1973 tot ieders verrassing minister van Defensie in het kabinet-Den Uyl – met een stevige bezuinigingsopdracht. Zijn staatssecretaris Stemerdink leverde het bijbehorende beleid: minder omvang, meer kwaliteit. De generaals, gewend aan ministers die alleen maar méér voor hen vroegen, rebelleerden heftig. Vredeling zei dat hij ‘allergisch voor uniformen’ was en dat een generaal die met ontslag dreigde, dat dáárom al kreeg. Vijf topgeneraals waren in een jaar vertrokken.

Vredelings bezuinigingsbeleid slaagde, maar was niet zo radicaal dat de PvdA-achterban tevreden was. Tegen de partij was hij al even steil als tegenover de generaals. ‘Congressen kopen geen vliegtuigen’, zei hij toen hij een gigantische order voor F-16-straaljagers erdoor drukte.

Eén tegenstander kon hij niet de baas: de drank. De minister begon op hoogst ongelukkige momenten kroegentochten en deed onder invloed beledigende uitspraken. Premier Den Uyl wilde hem ontslaan. Maar Vredeling werd gered door KVP en AR, die een doctrinaire socialist op Defensie vreesden.

Zijn meest curieuze beleidsdaad bleef geheim tot 1993. In het najaar van 1973 leverde Vredeling zonder instemming van het kabinet munitie en wapenonderdelen aan Israël tijdens de Jom Kippoer-oorlog, voor hem een logisch vervolg op zijn verzetsverleden. Vredeling woonde ook ‘als burger’ een betoging voor Israël bij. Dat werd door de Arabische landen aangevoerd als een van de redenen voor een olieboycot tegen Nederland.

Gefrustreerd konijn
Begin 1977 werd hij Europees commissaris voor sociaal beleid. Hij kon echter weinig doen in Brussel en werd een ‘gefrustreerd konijn’, wat zich ook in alcoholische incidenten uitte. Hij smeet een asbak naar een CDA-europarlementariër, waardoor een ruit aan diggelen ging. Meer tevreden voelde Vredeling zich vanaf 1981 in de Emancipatieraad, als enige man tussen elf vrouwen. Hij viel op door ongezouten commentaren op de politiek en verrassende pleidooien voor lagere uitkeringen en voor de komst van de kruisraketten.

Henk Vredeling lag altijd dwars. Maar hij was moedig, kleurrijk, idealistisch en allerminst een baantjesjager. Hij kon dingen doen en zeggen die anderen de politieke kop hadden gekost. Henk Vredelings speciale kwaliteiten zijn door veel (ook apolitieke) mensen altijd gewaardeerd. Geen groot staatsman, wel een groot karakter.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden