Henk van Os verruilt het 'Rijks' voor een nieuw hoogleraarsambt

De vaandeldrager van de Nederlandse rijksmusea neemt ontslag. Henk van Os, hèt gezicht van het Rijksmuseum in Amsterdam, vertrekt in november 1996 als algemeen directeur om terug te keren naar de universitaire wereld....

ARNO HAIJTEMA

Van onze verslaggever

Arno Haijtema

AMSTERDAM

Van Os krijgt een voor Nederland nieuwe functie. Een functie met veel vrijheid, los van enige faculteit of vakgroep, die hem volgens buurman en collega-directeur Rudi Fuchs van het Stedelijk Museum op het lijf is geschreven. 'Van Os is geen èchte museumman. Hij is een geleerde en een verhalenverteller.'

Het Rijksmuseum liet donderdag weten dat Van Os (57) dit 'persoonlijke' besluit heeft genomen omdat hij de taken voltooid acht die hij zichzelf bij zijn aantreden had gesteld. Hij heeft leiding gegeven aan de verzelfstandiging van het museum, de grote renovatie van de Zuidvleugel tot stand gebracht en er bovenal voor gezorgd dat zijn museum door de Nederlanders weer wordt beschouwd als de 'nationale schatkamer'. Onder zijn leiding nam het percentage Nederlanders onder de jaarlijks één miljoen bezoekers - toeristen wisten De Nachtwacht altijd wel te vinden - drastisch toe.

Van Os zelf is niet bereid zijn besluit eerder toe te lichten dan twee weken voor zijn vertrek, en hij is nu onbereikbaar. 'Hij heeft geen zin om een jaar lang afscheidsinterviews te geven', zegt een woordvoerster van het Rijksmuseum. In de museumwereld wordt zijn afscheid - ook al duurt dat nog tien maanden - nu al als een verlies ervaren.

Zijn collega F.J. Duparc, directeur van het Mauritshuis in Den Haag, noemt de reden voor zijn vertrek 'eervol'. 'Hij is benoemd op een heel speciale positie aan de universiteit. Ik respecteer zijn beslissing volledig, hoezeer ik zijn vertrek ook betreur.'

In de vijf jaar dat Duparc met Van Os te maken heeft gehad, is er tussen de twee een hechte vriendschap ontstaan, aldus Duparc. 'Vanaf 1991 hebben we een buitengewoon plezierige, collegiale en nuttige verstandhouding gehad. In het verleden zijn de contacten met het Rijksmuseum wel eens minder hartelijk geweest.'

Van Os is volgens Duparc niet alleen genereus - zo staat hij voor de grote Vermeer-expositie van het Mauritshuis alle vier Vermeers van het Rijksmuseum tijdelijk af -, hij is ook collegiaal als er geld voor grote aankopen moet worden losgepeuterd.

'Bij onze belangrijkste aankopen van de afgelopen jaren hebben we elkaar goed geholpen', zegt Duparc. 'Wij hebben het Rijksmuseum geholpen bij de lobby om fondsen te werven voor de aankoop van Rembrandts Portret van Uyttenbogaert, Van Os heeft ons gesteund toen wij een Hobbema wilden verwerven.'

Duparc roemt Van Os' inzet om het grote publiek voor de kunsten te winnen. Zo kreeg iedere bezoeker van de expositie Gebed in Schoonheid (1994) een recorder mee met een bandje waarop Van Os een toelichting had ingesproken om het aantal verklarende tekstborden te minimaliseren: 'Ik ben Henk van Os, ik neem u mee op de tentoonstelling.' Duparc: 'Zoals hij dat deed, dat was in Nederland nog niet eerder vertoond. Hij heeft het Rijksmuseum weten te profileren en heel wat Nederlanders over de drempel getrokken.'

'Van Os was bereid om bij de populaire media op te treden. Veel museumdirecteuren achten dat beneden hun waardigheid, maar hij wist dat je je daar niet aan kon onttrekken', zegt directeur Fuchs van het schuin achter het Rijks gelegen Stedelijk Museum. Van Os doet dat soms, zegt Fuchs, 'met een zekere schaamteloosheid'. In het tv-programma Kunstschatten, 'was 80 procent van de besproken voorwerpen afkomstig uit het Rijksmuseum', zegt Fuchs, terwijl er naast Van Os' museum nòg achthonderd musea in Nederland zijn.

Fuchs: 'Als verkoper doet hij het goed, en zolang de medewerkers van museum er maar vrede mee hebben dat hij veel aandacht naar zich toe trekt, is er niets aan de hand. '

Fuchs kan zich Van Os' besluit om over te stappen naar de universitaire wereld goed voorstellen. 'Voordat hij in 1989 aantrad, was hij professor aan de universiteit van Groningen. Het was, met alle bezuinigingen, geen leuke tijd aan de universiteit. Ik weet nog dat toen ik museumdirecteur werd, een vloed van genoegen mij overspoelde toen ik voor het eerst een schilderij van Picasso op m'n bureau kreeg, dat ìk kon oppakken en omdraaien. Dat kun je als kunsthistoricus niet doen. Van Os wilde dat genoegen ook wel eens smaken.'

Nu hij een aantal jaren in die bevoorrechte positie heeft verkeerd, is Van Os aan iets nieuws toe, veronderstelt Fuchs. 'Een èchte museumman hecht zich aan de objecten. Van Os niet, die hecht aan de verhalen die de voorwerpen aankleven. Hij heeft een passie voor verre landen en geheimzinnige geschiedenissen. Op de universiteit kan hij die passie botvieren, in colleges en de populaire media. Dat is zijn grote talent.'

Over mogelijke opvolgers van Van Os wil Fuchs niet speculeren, hoewel het aantal kandidaten beperkt is. Fuchs: 'Vergelijk het met Ajax. Stel dat Louis van Gaal vandaag bekendmaakt dat hij weggaat. Hoeveel opvolgers zijn er dan?'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden