Hemmerechts

Boeken over de dood doen dat van de weeromstuit ook. Maar dat is dan een afgeleid, oneigenlijk respect. Dat maakt het beoordelen van zulke boeken tot iets hachelijks....

De dood dwingt respect af.

Zo'n boek is Taal zonder mij van Kristien Hemmerechts. Het gaat over haar leven met de Vlaamse dichter Herman de Coninck, die op 22 mei 1997 overleed. De schrijfster was er zelf ook verlegen mee: 'Uiteraard zal ik aan dit boek geld verdienen, misschien zelfs vrij veel geld, en kan men zeggen: ze buit zijn dood commercieel uit, ze maakt haar verdriet te gelde. Het is de kritiek die Connie Palmen heeft gekregen naar aanleiding van I.M...'

In bijna alle besprekingen werd dan ook gewezen op de overeenkomst met Connie Palmens In Memoriam voor Ischa Meijer. Er was maar één recensie waarin de naam van Meijer's weduwe niet viel: het stuk van Marja Pruis in de Groene. Zij benadert het boek via Herman de Coninck, die behalve dichter ook een allround journalist was. Dat vak beoefende hij in het weekblad Humo, tot hij besloot zich te concentreren op zijn dichtwerk en dat van anderen. Over dat besluit schreef hij een column, die door Marja Pruis zo wordt weergegeven:

'Hij dacht hiermee een stap van buiten naar binnen te zetten, van breed naar klein: ''Ik zou me voortaan met mijn eigen wereld gaan bezighouden, die van de poëzie." Het omgekeerde bleek waar te zijn. Juist de wereld van Humo (-) bleek achteraf zo verschrikkelijk eenvormig: ''de wereld van het vlotte gesprek, of dat nu met een dichter of een wielrenner of een acteur of een minister van Onderwijs of Eddy Wally was.'' Met de bundels van collega-dichters op zijn tafel realiseerde hij zich dat die met ''zijn eigen wereld" niet zoveel te maken hadden. ''Het waren evenzovele werelden waar ik als een volstrekt onbekende in binnen moest proberen te raken.'''

Marja Pruis vervolgt dan: 'Taal zonder mij (-) is typisch een verschijnsel van die Humo-wereld. Openhartig verteld, vlot geschreven, intelligent en bovenal ècht waar.'

Onno Blom bekende in Trouw: 'Ik moet toegeven dat ik de briefjes en de schaamteloze intimiteiten allemaal gefascineerd heb gelezen. Niets voyeuristisch is mij vreemd. Toch bleef er tijdens het lezen ook iets knagen... De literatuur, haar (Kristien Hemmerechts') eigen schrijverschap, kwam niet langer op de eerste plaats...'

Dat werd beaamd door Jos Borré in De Morgen. Hij vond het een: 'zeer aansprekende, om niet te zeggen aangrijpende tekst - naakte tekst, ontdaan van methodes en bedoelingen en poses waarmee doorgaans tekst wordt aangedikt om hem tot Literatuur te veredelen.'

In De Standaard betrok Peter Jacobs diezelfde vluchtheuvel: 'Uiteindelijk is de grootste aantrekkingskracht (-) de schijn van chaos, alsof het een boek buiten de literatuur is, in een geut geschreven en nooit meer nagelezen.'

Maar is het een goed boek? Die vraag stelde Piet Gerbrandy in de Volkskrant en zijn antwoord was: 'Helaas niet. (Het is) een ongestructureerde aaneenschakeling van onbeduidende anekdoten van dit type: ''Op reis wilde hij altijd weten waar we zouden overnachten. Ik had zoiets van: we zien wel, we rijden tot we bij een leuke plek komen en daar vinden we allicht een hotel of motel, maar hij kon zich niet ontspannen tenzij we een kamer hadden gereserveerd.'' Het staat er echt: ''Ik had zoiets van'''.

Gerbrandy staat alleen met dat harde, afwijzende oordeel. De meeste andere recensenten vonden Taal zonder mij 'integer' (NRC/Handelsblad), 'ontroerend' (Het Parool), 'meesterlijk' (De Standaard), 'prachtig' (Algemeen Dagblad) en een van 'de beste boeken die Kristien Hemmerechts geschreven heeft' (GPD). Het enige genuanceerde oordeel kwam van Marja Pruis in de Groene. Zij vond het een 'doods' boek, dat pas tegen het slot tot leven komt: 'Opeens heeft Hemmerechts (-) de toon van onmiddellijkheid te pakken die in het voorgaande ontbrak.'

Dat getuigt van een literair respect, dat zich niet laat intimideren door dood en rouw. Slecht is slecht en goed is goed, daar gaat het om in de kunst. Marja Pruis is erg goed.

Martin Schouten

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden