Helsinki

Technologie kan onze steden op twee manieren veranderen. Op de volgende pagina's een reportage uit het Koreaanse New Songdo, een 'smart city', waar camera's en sensoren de stad veilig en efficiënt maken. In 'social city' Helsinki verbeteren burgers zelf met apps hun stad.

Een virtuele wc-deur noemen ze het, bereikbaar via een sticker op de tramhalte. Wie daar zijn smartphone tegenaan houdt, kan anoniem een bericht voor zijn medepassagiers achterlaten. Van gemopper op het weer tot een opmerking over die leuke jongen op lijn 6. 'Pysäkkiseinä brengt trampassagiers met elkaar in contact', aldus de website. Een prachtige gedachte.


Maar hé. Was er niet ooit een tijd dat je in de tram gewoon met elkaar kon práten? Mopperen? Of flirten? De tijd voordat iedereen met koptelefoons op naar zijn beeldscherm zat te staren? Of bestond die tijd niet in dit zwijgzame land met zijn donkere winterdagen?


Wie anno 2012 Helsinki bezoekt, begint het zich af te vragen. Dit is het land van Nokia en het verslavende spelletje Angry Birds. Het eerste land ter wereld dat internettoegang een burgerrecht maakte. De hoofdstad werd uitgeroepen tot World Design Capital 2012. Maar dat betekent niet dat Finnen alleen oog hebben voor hun computer. Integendeel: Helsinki is een voorbeeld van een social city. Waar in de smart city bedrijven en overheden bijna alles bepalen, zijn de inwoners van de social city actief betrokken bij het maken van een betere leefomgeving. Technologie helpt hen daarbij.


Neem Blindsquare, een app die de stad voor blinden ontsluit (zie ook kader). De toepassing begon als het hobbyproject van een warenhuismedewerker. Nu is de app in negen talen vertaald en wordt hij gebruikt in vijftig landen. Kleinschaliger maar niet minder interessant is het project 'Light is History'. De kunstenaars vroegen zestien gezinnen een week lang hun energieverbruik bij te houden. De gegevens corresponderen met een lichtzuil op het Hakaniemi marktplein, in het centrum. Hoe zuiniger de families, des te feller schijnen de lampen. En die geven weer lichttherapie aan toevallige passanten - heel fijn als het om half vier al schemert. Karthikeya Acharya, die het project mede bedacht: 'Is energieverbruik een privékwestie? Of willen we die informatie delen voor het algemeen belang? Dat soort vragen wilden we oproepen.' In Californië, vertelt hij, doen buren wedstrijdjes in zuinigheid. Een energiemaatschappij kan dat mogelijk maken door klanten inzage te geven in hun data.


Met dit soort experimenten geven kunstenaars en techneuten de social city vorm. Maar de belangrijkste rol is weggelegd voor de actieve burger. 'De laatste twee, drie jaar vindt in Helsinki een ware explosie van grassroots-initiatieven plaats', zegt architecte Hella Hernberg. In haar boek Helsinki Beyond Dreams beschrijft ze nachtelijke fietstochten, een tangofestival op een eiland voor de kust, een spontaan straatkoor met tweeduizend stemmen.


De trots van de stad is Restaurant Day, inmiddels een internationaal fenomeen. Op die dag mag iedereen restaurantje spelen. De een serveert empanada's in zijn voortuin, een ander takelt van drie hoog een mandje met loempia's naar beneden. Met een app stippelen bezoekers hun route uit - en ontdekken plekken in de stad waar ze nooit eerder kwamen.


De flashmob-achtige activiteiten hangen deels samen met ruimtelijke veranderingen. Helsinki groeit. Onlangs werden twee havens verplaatst en omdat herontwikkeling door de crisis op zich liet wachten, mochten burgers bestemmingen verzinnen voor de braakliggende gebieden. Het werden stadstuinen en culturele podia.


Volgens Hernberg kondigen ze echter ook een tijdperk van meer openheid aan. 'Mijn ouders groeiden op in een traditioneel land in de schaduw van de Sovjet-Unie. Straatmuziek was verboden, drankgebruik werd streng gecontroleerd. De afgelopen decennia, met name na de toetreding tot de EU in 1995, zijn Finnen zich meer op het Westen gaan oriënteren. Ze reisden vaker naar het buitenland; tegelijk kwamen hier meer immigranten.'


Niet alle Helsinkiërs waren even blij met deze veranderingen. In Kallio, een voormalige arbeidersbuurt, leidde de komst van een gaarkeuken tot protest. Bewoners vreesden dat de waarde van hun huis zou dalen door de rij alcoholisten en asielzoekers voor de deur. Het stadsbestuur was al bijna gezwicht, toen Erkki Perälä zich roerde. Op zijn Facebookpagina plaatste hij een brief aan zijn buren. 'Iedereen is welkom in Kallio', schreef hij, 'ook de minderbedeelden.' De reacties waren overweldigend: vijfduizend vind-ik-leuks in drie dagen. Op de bijeenkomst die Perälä belegde, kwamen tachtig betrokken buren af. Kallio Liike - de 'Kallio Beweging' - was een feit.


Straatfeest

Vlooienmarkten, politieke discussieavonden, een soepkeuken voor eenzame zielen: via blogs en sociale media brengt Kallio Liike hele massa's op de been. Op een straatfeest in augustus kwamen tienduizend mensen af - niet slecht voor een stad van 600 duizend. Natuurlijk kreeg de gemeente klachten over geluidsoverlast. Maar daar had Perälä iets op bedacht: 'We vroegen mensen ook te schrijven over hun positieve ervaringen. Op het stadhuis waren ze verbaasd: daar hadden ze geen loket voor.'


Want al ligt het Sovjet-tijdperk ver in het verleden, nog steeds is de gemeente Helsinki een log bureaucratisch apparaat. Het tempo van haar onlineburgers kan zij niet bijbenen. Een dag restaurantje spelen mogen zij wel. Maar wie een marktkraam op Hakaniemi wil opzetten, moet een pak papier van 63 pagina's doornemen in onbegrijpelijke ambtelijke taal.


En daarin schuilt een gevaar voor de lange termijn, zegt Bryan Boyer. 'We moeten oppassen dat we niet verslaafd raken aan pop-up-initiatieven.' Boyer is strategisch ontwerper bij het Finse Innovatiefonds Sitra, dat de overheid adviseert over een duurzame toekomst. Technologie is volgens hem onlosmakelijk verbonden met de cultuur waarin zij wordt gebruikt. 'In de veranderingen die nu in Helsinki plaatsvinden, zie ik een verlangen naar een ander soort samenleving. Naar een stad waar je gemakkelijk zelfgemaakt eten kunt verkopen. Waar je mensen ontmoet van andere generaties, buurten, etnische achtergronden. In New York, Rome, zelfs Kopenhagen, zijn dat soort interacties onderdeel van het dagelijks leven. In Helsinki komen bewoners nauwelijks hun eigen buurt uit.'


Restaurant Day, zegt Boyer, is meer dan een ludieke actie om de strenge voedselvoorschriften te omzeilen. 'Zo begon het wel, in mei 2011. En voor een klein aantal deelnemers zat 'm daarin de lol. Maar voor veel anderen was het een serieuze poging om een bedrijfje te starten. Het is zonde dat uit die honderden pop-ups niet één restaurant is voortgekomen. Mensen stoppen bloed, zweet en tranen in zo'n project. De volgende dag is al die energie verdampt. Als je tegelijk een topzware overheid in stand houdt, kost dat op lange termijn geld. Een dure verzorgingsstaat als Finland kan zich dat niet veroorloven.'


In plaats van het systeem te omzeilen, zegt Boyer, zouden de Finnen het van binnenuit moeten hervormen. 'Niet het festival of de vlooienmarkt zelf, maar de ontstaansgeschiedenis ervan is belangrijk.' Sitra ontwikkelde Brickstarter, een website en app die burgers stap voor stap helpen bij het realiseren van hun plannen. Door te beschrijven op welke obstakels ze stuiten, leggen ze hun kennis voor anderen vast.


Het klinkt tegenstrijdig: de social city van Helsinki wordt gemaakt door haar bewoners. Wat blijft daarvan over als je het gaat institutionaliseren?


Het antwoord zal moeten komen van mensen als Erkki Perälä. De jonge activist werd, mede door zijn Facebookvrienden, tot gemeenteraadslid gekozen. Een van zijn agendapunten: ambtenaren meer laten bloggen, facebooken en twitteren. En burgers op die manier meer betrekken bij de alledaagse politiek.


Tegelijk ziet hij geen gevaar in het luchtige karakter van een beweging als Kallio Liike. 'Ons succes heeft tot hoge verwachtingen geleid. Het ene buurtfeest is nog niet afgelopen of mensen vragen wanneer het volgende is. Holle tradities zeggen me niets. Wij doen dingen omdat we ze leuk vinden, niet omdat ze moeten. Dat is typisch voor de digitale generatie. Het ene komt op, het andere verdwijnt: we leven in het hier en nu.'


CROWD


blindsquare

Blindsquare maakt gebruik van gegevens van de populaire app Foursquare. Daarmee kun je laten zien waar je bent. Plekken die nog niet op de kaart staan, voegen mensen zelf toe. Met die crowdsourced data is de Blindsquare-gebruiker via gps verbonden. Op zijn koptelefoon hoort hij waar hij is, maar ook bijvoorbeeld wat het dichtsbijzijnde populairste restaurant is.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden