Helpt toneel als tegenverhaal tegen radicalisering?

'We willen niet moralistisch zijn, maar wel educatief'

Vanavond beleeft toneelstuk Enkele reis zijn première in het Amsterdamse Podium Mozaïek. Doel ervan is dat vooral islamitische jongeren in discussie gaan over radicalisme en IS-propaganda. De overheid betaalt mee.

Foto Guus Dubbelman / de Volkskrant

De Amsterdamse acteur Hamda Belgaroui heeft even wat afzondering nodig om in de rol te kunnen kruipen van Mo, een geradicaliseerde jongen die in de theatervoorstelling Enkele reis op ramkoers ligt met zijn vrienden Zakaria (Said el Abboudi) en Sara (Sanae Casita). Een moment later stapt Belgaroui op een bankje en begint aan een rapmonoloog die eindigt met een donderend slotakkoord: 'En elke kaffir (ongelovige, red.) merkt dit wel/ Ongelovigen die rotten in de hel!'

Tegenspelers Zakaria en Sara kijken onthutst toe. Dit soort onverdraagzaamheid hadden ze nooit verwacht van hun vriend Mo. 'Wat zijn dit voor teksten, man!'

Botsen

Het is slechts het begin. Mo heeft nog een arsenaal aan reactionaire overtuigingen in petto. Muziek is 'haram', verboden; vrouwen mag je geen hand geven en feesten is des duivels. Ondertussen is Mo ook een djellaba gaan dragen en heeft hij 'vage nieuwe vrienden' gemaakt die hem verder het radicaliseringspad opduwen.

'Uiteindelijk komen de personages wel nader tot elkaar', zegt regisseur Karim El Guennouni die deze zaterdagmiddag de repetitie van Enkele reis leidt in een zaaltje in het Amsterdamse theater Podium Mozaïek. 'Maar eerst moeten ze flink botsen op het vlak van identiteit en religie.'

Enkele reis, dat vanavond zijn première beleeft in Podium Mozaïek, is volgens regisseur El Guennouni en artistiek leider Said Salhi een voorstelling die twee publieksgroepen moet bedienen: het algemene, dat meer inzicht wil krijgen in de leefwereld van de grootstedelijke multiculturele jeugd en de grootstedelijke multiculturele jeugd zelf, die worstelt met vragen over identiteit en religie.

'Onze boodschap is dat niet alles zo zwart-wit is', zegt Salhi. 'Jongeren moeten goed naar hun hart luisteren, niet naar wat bepaalde predikers ze opdragen.'

Foto Guus Dubbelman / de Volkskrant

Tegenverhaal

Dit uitgesproken didactisch doel maakte van Enkele reis een zogeheten counter narrative, een tegenverhaal. De noodzaak daarvan nam toe nadat Islamitische Staat met gelikt propagandamateriaal duizenden moslimjongeren had weten te interesseren voor het jihadisme. In antwoord daarop gingen westerse overheidsdiensten toneelvoorstellingen en documentaires financieren die de jihad voorstellen als een dwaalleer. Ook initiatieven als Enkele reis hopen een bijdrage te leveren aan dit gevecht tegen religieus radicalisme.

'We willen niet moralistisch zijn, maar wel educatief', zegt Salhi. 'Daarom hebben we ook roc-scholen uitgenodigd om de voorstelling te komen zien.' Een van de aanjagers van het 'andere verhaal' in Nederland is de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV). Deze leverde een financiële bijdrage aan Jihad, de voorstelling - een alom geprezen toneelstuk over radicalisering - en aan de recentelijk verschenen webdocumentaire Echoes of IS. Daarin spreken spijtoptanten van de jihad met Syrische vluchtelingen en over het spoor van ellende dat IS door mensenlevens trekt. Zulke projecten lopen wel het gevaar door radicaliserende jongeren te worden ontmaskerd als doorzichtige overheidspropaganda. Hierom wordt de betrokkenheid van de NCTV bij de Echoes of IS niet expliciet vermeld.

'De NCTV heeft zich niet inhoudelijk bemoeid met de documentaire', vertelt Corine Meijers van Submarine Channel, producent van Echoes of IS. 'Maar onze doelen komen overeen. Wij willen ook een tegengeluid bieden aan IS. Daarom hebben we voor documentaire gekozen. Van deze verhalen word je als kijker stil.'

Counter narratives vallen dood als ze hun beoogd publiek niet actief opzoeken, stellen terrorismedeskundigen. Daarom slaat Submarine Channel de handen ineen met jeugdhonken, multiculturele debatcentra en roc's - plekken waar veel islamitische jongeren zijn en die gebaat kunnen zijn bij het zien van Echoes of IS.

Meijers: 'De documentaire leidt tot levendige discussies onder jongeren, dat merkten we al bij een voorvertoning. De een riep: waarom zit ik hier naar te kijken, IS is niet meer zo groot. De ander zei: nee, IS is nog steeds gevaarlijk, dat maakt deze documentaire wel belangrijk.'

Foto Guus Dubbelman / de Volkskrant

Hoeveel jongeren dankzij deze documentaires en theatervoorstellingen de wervende propaganda van radicale groepen hebben weerstaan? Niemand die het weet. Dat stelt ook een woordvoerder van de NCTV in antwoord op de vraag naar het nettoresultaat van het gesubsidieerde tegengeluid. 'De impact en blijvende effecten van sociaal-maatschappelijke maatregelen zijn moeilijk te meten.'

Wel meetbaar is het bereik van een toneelstuk als Jihad, de voorstelling, dat volgens de NCTV gezien werd door meer dan 40 duizend scholieren. De NCTV noemt dit een 'effectieve interventie'. Hiermee was de voorstelling 'succesvol' in het 'bespreekbaar maken van het thema radicalisering' bij een grote groep jongeren.

Geen wondermiddel

'Counter narratives zijn hooguit een onderdeel van de oplossing voor het radicaliseringsprobleem', betoogt terrorismedeskundige Alastair Reed van het International Centre for Counter-Terrorism in Den Haag. 'Ze zijn geen wondermiddel.'

Veel westerse projecten missen volgens Reed bovendien een lonkend vergezicht. Een goed verhaal weerhoudt jongeren niet alleen van iets, het motiveert ze ook. Anders blijf je verliezen van IS, dat jongeren de utopie biedt van een kalifaat zonder 'ongelovigen', én van moslimhaat.

'Als je alleen reageert op de boodschap van de tegenpartij, bepalen zij het speelveld', meent Reed, die niettemin vindt dat IS-propaganda op alle mogelijke manieren bestreden moet worden. De aanstaande instorting van het IS-kalifaat biedt in dat opzicht een nieuwe uitdaging. Waar velen een smadelijke nederlaag zullen zien, kan IS een opening zien voor een nieuw pr-offensief. Reed: 'Zo van: kijk, we hadden een prima kalifaat, maar het werd vernietigd door het Westen dat in oorlog is met de islam en moslims.'

Foto Guus Dubbelman / de Volkskrant
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.