Analyse

Helpt klimaatgeld voor arme landen wel?

Met onze technologie kunnen ontwikkelingslanden 'groener' groeien. Maar van de beloften om die te delen, komt weinig terecht. Bedrijven zien er geen voordeel in hun kennis gratis te verspreiden.

Een windmolenpark in aanbouw bij het Turkanameer in Kenia. Het park moet vanaf medio 2016 groene energie gaan opleveren, maar de bouw stagneert door onderlinge spanningen bij de bevolkingBeeld .

Het had weinig gescheeld of de zuinige, hybride auto Toyota Prius had de Amerikaanse markt nooit bereikt. Een klein Amerikaanse bedrijf in aandrijftechnologie, Paice, sleepte in 2006 's werelds grootste automaker voor de rechtbank in Texas. Het eiste een verbod voor Toyota om de Prius in Amerika te maken, verkopen of gebruiken omdat in de halfelektrische aandrijving van de auto een patent van Paice zou zijn geschonden.

Toyota ontkende, maar de Texaanse jury kende Paice een schadevergoeding toe van 4,5 miljoen dollar. Pas na vier jaar procederen en betaling van een extra onbekend geldbedrag, tekenden de bedrijven in 2010 een overeenkomst waarin werd vastgesteld dat Toyota géén patent had gestolen, en slechts gebruik had gemaakt van zijn eigen 'lange traditie van innovatie'.

Waarom is het toch zo lastig de klimaatkwestie op te lossen?

In vijf afleveringen onderzoekt de Volkskrant de dilemma’s achter het klimaatdebat. De volgende in de reeks zijn deze vragen:
1. Waarom voeren we geen CO2 belasting in terwijl bedrijfsleven én Greenpeace dit een pracht­idee vinden?
2. Waarom is China nog niet net zo schoon als wij?
3. Helpt klimaatgeld voor arme landen wel?
4. Waarom verdwijnt er nog steeds op grote schaal bos?
5. Wat doet u zelf om de opwarming van de aarde te voorkomen?

Moeizame verspreiding

De patentstrijd om de hybride auto geldt als voorbeeld voor de moeizame verspreiding van milieuvriendelijke kennis en technologie, op momenten waarop de wereld eigenlijk gebaat zou zijn bij het tegendeel. Vooral ontwikkelingslanden zitten te springen om innovaties om hun economische groei 'groen' te laten verlopen. De uitwisseling van kennis en technologie tussen hen en de rijke industrielanden werd daarom al in 1997 onderdeel van klimaatverdragen van de Verenigde Naties.

Maar de specifieke regeling die ervoor werd bedacht, het Clean Development Mechanism (CDM), heeft er nauwelijks aan bijgedragen. Het CDM ontwikkelde zich als afkoopmechanisme voor rijke landen die in eigen huis niet konden of wilden voldoen aan hun klimaatverplichting. De 'overdracht' van hun kennis omvatte de afgelopen vijftien jaar zelden patenten of praktische innovatieve vindingen, maar kwam meestal neer op de export van windmolens, waterkrachtcentrales, biogasfabriekjes of andere duurzame energieprojecten - vaak van eigen makelij.

Wat via deze projecten in ontwikkelingslanden werd bespaard aan uitstoot van broeikasgas, kon door de rijke landen bovendien zelf worden bijgeschreven als compensatie voor hun eigen broeikasgasproductie. Het ging immers om 'additionele' duurzame energie, die er anders niet zou zijn geweest. Ook Nederland heeft op deze manier, in twaalf jaar tijd, 48 Megaton CO2-besparing 'aangekocht' om binnenlandse emissies te compenseren. Dat is ruim een kwart van wat ons land jaarlijks aan CO2 produceert.

Hoewel CDM-projecten op zichzelf succesvol geweest kunnen zijn, heeft het systeem als geheel gefaald, concludeerden onderzoekers van de VN-handelsorganisatie UNCTAD vorig jaar. 'De omvang van transfers van technologie was anekdotisch, en de impact ervan op de klimaatverandering is nauwelijks te meten.' Ook bij de projecten die Nederland heeft betaald, is nauwelijks gekeken naar de bevordering van duurzame ontwikkeling terwijl dat op papier wel degelijk een primair doel was, staat in een evaluatie van het ministerie van VROM uit 2012.

Het broeit wereldwijd. En in Nederland?

Meningen genoeg over de verandering van het klimaat, je zou er de feiten bijna door vergeten. Deze drie interactieve visualisaties laten harde data achter de wereldwijde opwarming zien. Wie zijn de grootste vervuilers? Hoeveel warmer wordt het in Nederland? Hoe zit het met CO2 en de 2 °C-grens? En ook: de gevolgen voor de Elfstedentocht.

Knelpunt

Het centrale knelpunt is de overdracht van intellectueel eigendom. Dat is meestal in handen van bedrijven of particulieren, die er niet bij gebaat zijn om het gratis te delen. Zelfs Bill Gates en andere miljardairs uit Silicon Valley die deze week de Breakthrough Energy Coalition vormden om met technologische vernieuwing de wereld te redden, zijn niet van plan de ideeën die daaruit voortkomen, gratis te verspreiden.

In 2005 was 77 procent van de patenten voor hernieuwbare energietechnologie in eigendom binnen de EU en de VS, stelt de organisatie voor economische samenwerking OECD. Volgens de Chinese econoom Zhou Chen, die er in 2013 in Tilburg op promoveerde, gaat dat niet veranderen zolang in klimaatverdragen geen concrete doelen worden opgenomen om intellectuele rechten over te dragen. Zelfs wanneer bedrijven het op dit moment zouden willen, zegt hij, ontbreekt het aan middelen als exportkredieten, belastingvoordelen of groene leningen om dat praktische mogelijk te maken.

'Maar wij dragen juist heel veel kennis over', is de tegenwerping van wetenschapsvoorlichter Jac Niessen van de Wageningen Universiteit. Net als andere kennisinstituten heeft Wageningen honderden studenten en promovendi die overal ter wereld onderzoek doen, vaak in samenwerking met plaatselijke universiteiten. Alleen al in Bangladesh gaat het om twintig projecten; in Ethiopië om 54, in Bolivia om 15. 'Zoals het onderzoek naar klimaatslimme koffieproductie.'

Klimaatspecial: hoe gaan mensen om met klimaatverandering?

De Volkskrant reist met een cameradrone de wereld rond om erachter te komen hoe mensen met klimaatverandering omgaan. En presenteert de harde feiten. Bekijk en lees hier de klimaatspecial, inclusief dronevideo's en data.

Patenten

Universitaire onderzoeken maken geen deel uit van het CDM en worden ook niet meegenomen in officiële evaluaties. Wat ze precies bijdragen aan overdracht van klimaattechnologie, is onbekend. Maar zodra de jonge onderzoekers hun ideeën gaan uitwerken in laboratoria van bedrijven, blijft de kans groot dat hun kennis alsnog wordt vastgelegd in patenten.

Hierdoor dreigt bijvoorbeeld de technologie rond de nieuwste generatie biobrandstoffen volledig in handen te blijven van een beperkte groep agrotechnische bedrijven, stelt onderzoeker Steve Suppan van het Amerikaanse Institute for Agriculture and Trade Policy. En bedrijven in China en India zijn weliswaar ver gevorderd in de eigen productie van windturbines en zonnepanelen, maar de kennis voor de nieuwste generatie flexibele zonnefolies zullen ze - net als iedereen - gewoon moeten kopen.

Een opvallende uitzondering is de Amerikaanse elektrische-autofabrikant Tesla. Anders dan het bedrijfje Paice dat Toyota de oorlog verklaarde, besloot Tesla vorig jaar zijn tientallen exclusieve patenten gratis vrij te geven voor automakers overal ter wereld. Zolang die ze met 'goede intenties' gebruiken, zal er volgens directeur Elon Musk niet over worden geprocedeerd.

Dat kan een slimme zet zijn om de Tesla-technologie standaard te maken voor een nieuwe generatie elektrische auto's, maar zo presenteerde Musk het niet. Hij realiseerde zich dat het eigenlijk prima zou zijn als anderen zijn patenten zouden overnemen, zei hij. 'Het echte probleem is niet dat de techniek wordt gestolen, maar dat de wereld sneller méér energiezuinige auto's nodig heeft dan Tesla zelf kan maken.'

Elon Musk, CEO van TeslaBeeld afp
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden