Helmer. Boer Helmer.

Geen boer zo boers als de Nederlandse. Niet vreemd dat hij film- makers uit eigen land vaak inspireert.

'Morgen ga ik weg', zegt de melkrijder. 'O', antwoordt boer Helmer. 'Nou, succes dan, tot ziens.' En hij loopt weg. De boer en de melkrijder zijn al jaren bevriend en zullen elkaar na dit afscheid misschien nooit meer zien. En toch heeft Helmer er niet veel woorden voor over. Als iemand het oerbeeld van de zwijgzame, stugge boer belichaamt, is hij het wel. Praten doet hij alleen als het echt niet anders kan en dan natuurlijk niet over gevoelens. Zodra het lastig wordt, zegt hij: 'Ik moet gaan.'


In Boven is het stil, de verfilming van de gelijknamige roman van Gerbrand Bakker, laat regisseur Nanouk Leopold vooral de beelden spreken. Zwijgend verzorgt Helmer zijn dieren. Dertig koeien en wat schapen heeft hij. Zijn oude vader, die ziek is, heeft hij naar een slaapkamer boven verhuisd, zodat hij beneden het rijk voor zich alleen heeft. Hij is nooit getrouwd.


Helmer, prachtig gespeeld door Jeroen Willems (1962-2012) in een van zijn laatste rollen, lijkt een boer zoals we die uit andere films ook wel kennen. Het zijn niet alleen stille types, die boeren, maar ze zijn ook wat conservatief. Ze drinken filterkoffie en melken hun koeien het liefst nog met de hand. Op tafel in de boerenkeuken ligt altijd een geruit kleedje. Helmer heeft wel een melkmachine, maar is verder een ouderwetse boer. Wanneer hij voor het eerst een knecht aanneemt, verbaast die zich over de kleine veestapel: 'Die schapen heb je zeker voor de hobby.'


In veel opzichten herinnert Boven is het stil aan de fraaie documentaire Het is een schone dag geweest (1993), waarin regisseur Jos de Putter het laatste jaar uit het boerenbedrijf van zijn vader vastlegde. In een kalm tempo, met veel oog voor het boerenland en de wisselende seizoenen, toonde De Putter de wat hoekige omgangsvormen van zijn ouders, hun zware, hardwerkende bestaan, hun berusting.


Het is een schone dag geweest, net als Boven is het stil gesitueerd in Zeeuws-Vlaanderen, werd in 1993 beschouwd als het verslag van een verdwijnende manier van leven. Schaalvergroting was de norm, de ouderwetse agrariër was een uitstervende soort. Maar de boer die De Putter toonde, is nooit helemaal verdwenen: in films keerde hij nog in vele gedaantes terug.


Neem boer Henk, die in De Poolse bruid (Karim Traïdia, 1998), een gehavende Poolse vrouw aantreft op zijn Groningse erf. De twee spreken elkaars taal niet, maar dat maakt weinig uit. Henk (gespeeld door Jaap Spijkers) is toch geen prater. Nors biedt hij de vrouw onderdak aan. Stilzwijgend beginnen ze, langzaam maar zeker, voor elkaar te zorgen.


De Poolse bruid, bekroond met een Gouden Kalf en genomineerd voor een Golden Globe, was een groot succes. Vooral de typering van het Groningse Hogeland en de Groningers - bars landschap, barse mannen met het hart op de goede plek - raakte een snaar. Al ver voor de enorme populariteit van de tv-serie Boer zoekt vrouw bleek het platteland bij veel Nederlanders warme gevoelens op te roepen. Boeren, vooral die van het wat zonderlinge, sociaal onhandige soort, bleken geliefd.


Dat is wel eens anders geweest. Lange tijd waren boeren in speelfilms vooral personages om medelijden mee te hebben, of om op neer te kijken. Door De Poolse bruid werd de boer een betrouwbare, robuuste held. Hoewel: in Kleine Teun (1998) voerde Alex van Warmerdam nog een analfabete boer op die zich in de nesten werkt door een kind te verwekken bij zijn taallerares. Maar boer Brand is vooral een typisch Van Warmerdampersonage en pas op de tweede plaats een boer.


Dat boeren populair zijn geworden, betekent overigens niet dat alle vooroordelen verdwenen zijn. Ze hebben simpelweg een positieve invulling gekregen; boeren staan nu voor begrippen als 'puur' en 'authentiek'. De meeste speelfilms doen er weinig aan om die gemeenplaatsen te ontkrachten. Wanneer boeren in Nederlandse films opduiken, dienen ze meestal als contrast: de tegenstelling tussen stad en platteland zorgt voor drama.


In de telefilm Eigenheimers (Pollo de Pimentel, 2007) moet een stugge aardappelboer zijn neefje uit Amsterdam opvangen, met alle conflicten van dien. Guido van Driel plaatst in de De wederopstanding van een klootzak een Amsterdamse crimineel in het Friese boerenland. En in Leve boerenliefde, een nieuwe film van Steven de Jong, die volgende maand in première gaat, ontstaat een romance tussen een boer en een stadse tv-presentatrice - natuurlijk met een reeks botsingen tot gevolg.


Dat de films vaak een stads perspectief hebben, is duidelijk. Zo komen regioverschillen nauwelijks tot uiting; vanuit de stad gezien is het platteland één pot nat. Weinig filmboeren spreken bijvoorbeeld echt het dialect van de streek waar ze geacht worden te wonen. Jaap Spijkers probeerde het nog met het Gronings in De Poolse bruid, maar in De wederopstanding van een klootzak spreken Friese boeren helemaal geen Fries en in Boven is het stil is geen Zeeuws-Vlaams te horen.


Daarmee is de filmboer van de laatste decennia ook een beetje een clichéboer. Gelukkig is de binnenvetterige, sobere Helmer niet in alle opzichten voorspelbaar. Hij woont weliswaar op een boerderij waar de tijd heeft stilgestaan, maar daar haalt hij de bezem door: er wordt opnieuw geschilderd en ingericht. Nanouk Leopold trapt ook niet in de valkuil om het boerenbestaan te romantiseren. Ze toont geen fraaie, weidse landschappen, maar een stuurse boer in oude kleren, die met een beweeglijke camera op de voet wordt gevolgd. Eenzaam geploeter in de stront.


Conservatief is Helmer ook al niet. Hij is opgesloten in zichzelf, gedwongen door de omstandigheden. Zijn ware aard is anders, al zal hij nooit een prater worden. Boven is het stil laat een boer zien die wel een stereotype lijkt, maar het toch niet is. Daarmee bewijst Leopold het boerenimago een goede dienst.


Extra: Films over boeren

1 Het is een schone dag geweest (Jos de Putter, 1993, documentaire)


2 De Poolse bruid (Karim Traïdia, 1998)


3 Kleine Teun (Alex van Warmerdam, 1998)


4 Weemoed & Wildernis (Digna Sinke, 2010, documentaire)


5 De wederopstanding van een klootzak (Guido van Driel, 2013)


6 Boven is het stil (Nanouk Leopold, 2013)

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden