reportage

Hele zaal huilt bij 298 namen

In een bijna kerkelijke ambiance worden de slachtoffers van de ramp met vlucht MH17 herdacht. Nabestaanden vertellen dat zij zich gesterkt voelen door de steunbetuigingen uit het hele land.

Op schermen in de RAI worden foto's van slachtoffers van de ramp met vlucht MH17 geprojecteerd. Beeld epa

De weg naar de Nationale Herdenking MH17 loopt via een bloemenmuur met 298 namen, elke genodigde kan hier een roze of rode gerbera in steken. Midden in hal 11 van het RAI-gebouw in Amsterdam is speciaal voor dit groots opgezette evenement een ronde zaal gebouwd, afgebakend door schermen. Aan het plafond zorgen lampionachtige lampen voor een zacht licht. Op de schermen worden beelden van de ramp en foto's van de slachtoffers geprojecteerd.

Midden in de zaal prijken 298 kaarsen omringd door bloemen. Deze herdenkingsruimte is geen kerk, maar heeft daar wel kenmerken van. De slagwerkers die aan vier kanten van de zaal staan opgesteld, zorgen voor een geluid waarin kerkklokken te herkennen vallen. Het symfonieorkest zwelt aan zoals een orgel kan aanzwellen. Koorknapen zijn hier niet, maar Marco Borsato en Douwe Bob zitten klaar voor ­vocale bijdragen. De ceremonie wordt geleid door Maartje van Weegen, die in deze seculiere context een soort priesteres-light is.

Als de koning, de koningin en de premier arriveren, staan de bijna tweeduizend aanwezigen op zoals dat in religieuze plechtigheden veelal gebeurt bij het binnentreden van geestelijken. Ruim 1.600 nabestaanden van de slachtoffers zijn in de RAI bijeen om samen met leden van de koninklijke familie, ministers, burgemeester, familierechercheurs en hulpverleners de ramp van 17 juli te herdenken. Dit evenement is meerdere opzichten illustratief voor een veranderd Nederland. 37 jaar geleden, na de vliegramp op ­Tenerife in 1977, vond het rouwproces nog goeddeels plaats in de beslotenheid van familie en kerk. Er was een dienst op Schiphol, maar geen door Mies Bouwman gepresenteerd evenement met Den Uyl, Juliana, Rob de Nijs en Mieke Telkamp.

‘Anderen kunnen ons verdriet niet begrijpen’

Yasmine Calehr is grootmoeder van de bij de ramp omgekomen Shaka en Miguel Panduwinata. Zij was bij de herdenking aanwezig.

‘Het was heel indrukwekkend, heel ernstig, heel emotioneel. Ik zat naast mijn dochter Samira. Zij werd op een gegeven moment opgehaald en naar een plaats met veel licht en een ­microfoon gebracht. Daar zou ze een paar namen van overledenen voorlezen. Wat duurde het lang voor ze aan de beurt was! Er kwam geen eind aan die rij namen.

‘Niemand van de aanwezigen hield het droog, allemaal voelden we dezelfde pijn en hetzelfde verdriet. We waren echt even onder elkaar, zal ik maar zeggen. De verhalen die andere nabestaanden vertelden, hadden wij ook kunnen vertellen, die verhalen had iedereen daar kunnen vertellen.

‘Het was prettig om bij elkaar te zijn, er was veel saamhorigheid. Die mensen begrepen echt wat wij voelen, omdat ze zelf hetzelfde voelen. Andere mensen zeggen vaak dat ze begrijpen wat wij doormaken, maar ze begrijpen het niet.

‘Gelukkig begrijpen ze het niet.

‘Wat ik fijn vond, en de anderen ook, was dat iedereen bleef. Premier Rutte, de koning en de koningin, prinses Beatrix – allemaal gingen ze het gesprek aan met de nabestaanden. Samira heeft nog even met de koningin gesproken, net als tijdens een eerdere bijeenkomst in Nieuwegein. Máxima herkende haar nog.

‘Dit was de afsluiting van de officiële plechtigheden. We zijn klaar met afscheid nemen. Nu moeten we allemaal weer verder. Ik denk niet dat het beter gaat als de tijd verstrijkt. Het wordt beroerder, de realiteit haalt je in. We moeten nu met onszelf aan de slag.’

Burgemeester van Amsterdam Ebenhard van der Laan, Koningin Máxima, Koning Willem-Alexander en Premier Mark Rutte verlaten de herdenking Beeld anp

Collectiever

In het ontkerkelijkte Nederland van de 21ste eeuw is rouw een collectiever gebeuren, worden emoties sterker publiek geuit en is het nationale element belangrijker geworden. Het symfonieorkest speelt een fragment uit de Aan mijn vaderland-symfonie van Bernard Zweers. Premier Rutte daalt af naar het spreekgestoelte bij de 298 kaarsen en refereert aan de sterke nationale verbondenheid na de ramp. 'Als de dood zo dichtbij komt, houden mensen elkaar vast, dan zijn we samen verbijsterd, samen boos, samen stil.'

In zijn stem klinkt het soort emotie door dat Rutte hier ook geacht wordt te uiten. Dat afstandelijkheid in onze tijd uit den boze is, is een les die premiers en staatshoofden leerden van de Britse koningin, die in 1997 bedolven werd onder verwijten dat ze kil en emotieloos reageerde op het verongelukken van haar voormalig schoondochter Diana. Het raakte haar niet, vonden vele Britten.

De voordracht van Rutte wordt gevolgd door die van Marco Borsato. Hij haalt, wellicht door emoties, de hoge noten niet in 'Voor altijd' - 'Lieve schat/ Hier in mijn hart/ Hou ik een kamer voor je vrij'. Maartje van Weegen: 'Marco, we weten niet of we nu wel of niet voor je moeten klappen.'

Steunbetuigingen

Verschillende nabestaanden vertellen in hun voordrachten hoe ze zich in de weken na de ramp gesterkt hebben gevoeld door steunbetuigingen uit heel Nederland. Anton Kotte verloor bij de ramp zijn oudste zoon, schoondochter en kleinkind. 'Nederland heeft zich van zijn beste kant laten zien', zegt hij. Het medeleven voelde 'als een warme deken'. SuzeAnn Baker verloor haar beide ouders. Zij zegt: 'Indrukwekkend was dat zelfs op de derde dag dat er vliegtuigen uit Eindhoven aankwamen, de viaducten boven de A2 nog steeds vol mensen stonden om de slachtoffers te herdenken.'

Als nabestaanden de namen en de leeftijden van alle 298 slachtoffers voorlezen, houden ook hoogwaardigheidsbekleders en mensen op de perstribune de ogen niet droog. Na een minuut stilte volgt het Wilhelmus, daarna zingt Douwe Bob. Theologe Jacobine Geel vervult in dit moderne evenement de rol van seculiere dominee. 'Ieder van ons stelt zich bij de dood iets anders voor.'

Glennis Grace zingt het slotlied, I was here, de zaal applaudisseert geroerd.

Naar aanleiding van Elton Johns voordracht van Candle in the wind op Diana's begrafenis betreurde de conservatieve Britse filosoof Roger Scruton de vervanging van kerkelijke rituelen door popsongs: een rouwproces behoeft door de tijd beproefde riten. Dat gold in elk geval voor Scruton zelf, want vele Britten bleken door Candle in the wind geroerd. Over Waarheen waarvoor van Mieke Telkamp werd opgetekend: wie het in strijd vindt met de goede smaak, moet dat niet zeggen op gelegenheden waar het mensen troost.

Zangeres Glennis Grace Beeld anp
Nabestaanden van de MH17-slachtoffers tijdens de nationale herdenking in de RAI. Beeld anp
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden