Heldin van het volk

Ze roept extreme gevoelens op, maar Rita Verdonk en niet Mark Rutte zou Wouter Bos weleens uit het Torentje kunnen houden. ‘Ook door links wordt ze gezien als een vrouw die achter haar principes blijft staan.’...

Als een rattenvanger van Hamelen verzamelde Rita Verdonk deze week de duizenden bezoekers van de BouwRAI om zich heen. Daags erna staan veel standhouders nog paf van haar optreden en het effect dat ze teweeg heeft gebracht. ‘Het leek wel zwaan-kleef- aan. Ze zoog zo maar eventjes drie evenementenhallen leeg’, verzucht Jan de Mooy in de stand van Proper Stok. ‘Iedereen wilde een glimp van Rita opvangen. Onnederlands gewoon. Dat doet geen andere politicus haar na.’

Wat is de magie van Rita Verdonk? Wat brengt het land in rep en roer, zodra zij zich kandideert voor het lijsttrekkerschap van de derde partij van het land? Waarom zou deze vrouw meer dan een andere lijsttrekker van liberale huize in staat zijn grote groepen nieuwe kiezers aan zich te binden? Is de nieuwe Pim alsnog opgestaan in de persoon van een vrouw? Of zijn haar ambities – veertig zetels en, vooruit: het Torentje – zwaar overtrokken?

Zwevend

Rita-fan Hubert Schüssler uit Zaanstad vindt van niet. Bij de gemeenteraadsverkiezingen stemde hij nog D66, maar als ‘Rita’ het wordt, stapt hij subiet over naar de VVD. ‘Regels zijn regels. Ook al is het niet altijd leuk, je moet ze naleven. Dat is Rita Verdonk. De meeste politici gaan voor hun eigen straatje. Verdonk gaat voor de zaak.’ Schüssler – zelfbenoemde ‘zwevende kiezer’: ‘Politici vertrouw ik voor geen cent. Het zijn stuk voor stuk oplichters.’ Met uitzondering van Rita dus.

Anno Zijlstra uit Arnhem is al jaren van ‘de partij’, de VVD. Hij voert op zijn eigen website campagne voor Verdonk: ‘Rita for premier’. Want met ‘Rita’ wordt het allemaal nog veel, veel mooier. Wat een daadkracht!

‘Rita weet wat ze wil’, zegt Zijlstra. ‘En het is goed als een vrouw lijsttrekker wordt. Ze heeft het in zich de eerste vrouwelijke premier van Nederland te worden. Inhoudelijk wijkt ze niet veel af van andere VVD-politici. Maar als zij iets zegt, heb je die aha-erlebnis. Ze doet denken aan Frits Bolkestein. En aan Pim natuurlijk.’

Vorig jaar koos de parlementaire pers minister Donner tot ‘beste politicus’ van 2005. De krant voor ‘wakker Nederland’, De Telegraaf legde de vraag vervolgens maar eens voor aan ‘het volk’. Eén persoon stak er met kop en schouders bovenuit: Rita Verdonk, 45 procent van de stemmen. Na haar kwam Donner met 7,8 procent. Ook werd gevraagd naar de ‘beste partij’. ‘Geen enkele’ scoorde met 33 procent het hoogst.

Vast staat dat Verdonk ‘Rita’ is, zoals Fortuyn ‘Pim’ was. Verdonk, gehaat in de grachtengordel, gekraakt door de media, maar de heldin van het volk. Die als minister voor Vreemdelingenbeleid en Integratie op hetzelfde ressentiment scoort als Pim Fortuyn. Die durft te roepen dat er op straat Nederlands moet worden gesproken.

Joke Ripperda-Van der Klis (82) is een fan. Ze heeft nog nooit VVD gestemd (‘die is voor rijke mensen’) en zal dat ook nu niet doen. Ze is eigenlijk PvdA-sympathisante, maar die partij is de laatste jaren ‘te zoetsappig’ ten opzichte van allochtonen en dus twijfelt ze. ‘Rita is een krachtige vrouw die zich niet opzij laat drukken. Ik hoop op een PvdA-VVD-kabinet met Rita als premier.’

Verdonk is met stip de populairste politicus van Nederland. Als de beroepsquerulanten van geenstijl.nl niet de actie ‘Stem Rachel Hazes’ hadden ontketend, was zij in 2005 door de lezers van de Volkskrant uitgeroepen tot Nederlander van het Jaar.

Bij die uitverkiezing in december werd Geert Wilders (3) gesteund door allerlei rechtse websites en Dirk Kuijt (5) door de achterban van Feyenoord. Verdonk deed het op eigen kracht. De motiveringen van de kiezers waren kort maar krachtig: ‘helder en consequent’, ‘fijne kerel in het kabinet’, ‘de enige minister met ballen’, ‘bestand tegen linkse hetze’, ‘vasthoudend aan eigen lijn’, ‘sterke vrouw’, Rita Rug Recht’, ‘eindelijk daden’ en – heel vaak – ‘topwijf’.

Het electoraat raakt op drift als zij straks meedoet aan de Kamerverkiezingen. Als Rita de trom roert, is de VVD de club. Vrouwe van stavast, ongevoelig voor de verzachtende omstandigheid, ‘Roestvrijstalen Rita’ (dixit Frits Bolkestein): Toppie, vindt menig kiezer.

Anders dan Pim Fortuyn of Geert Wilders weet zij zich op voorhand verzekerd van de traditionele achterban van de VVD. Die staat doorgaans garant voor twintig zetels. En meer dan Van Aartsen of Rutte, is Verdonk kennelijk in staat nieuwe kiezers aan zich te binden; het electoraat van de onvrede, dat nu zweeft tussen Wouter Bos en Jan Marijnissen enerzijds en Geert Wilders en Marco Pastors anderzijds.

Bos was de eerste dit toe te geven. Zijn partij heeft zich bij de gemeenteraadsverkiezingen in Rotterdam sterk hersteld. De Pim-kiezer keerde terug bij de PvdA. Gezien de peilingen is hij van plan daar tot de Kamerverkiezingen te blijven. Maar nu Rita er is, kan dat anders komen te liggen.

Die ‘Pim-kiezer’, vrezen ze bij de PvdA, kan zich wel eens heel comfortabel voelen bij Verdonk. Bos zei het zo deze week: ‘Er wordt gezegd dat de VVD met Rita Verdonk vooral kiezers op rechts kan winnen. Maar dat dachten we van Fortuyn ook en die bleek heel veel PvdA-kiezers weg te lokken.’

Trendwatcher Adjiedj Bakas, die regelmatig politici als Hannah Belliot en Rita Verdonk van advies voorziet, denkt dat Verdonk inderdaad grote aantrekkingskracht heeft op kiezers die allang zijn afgehaakt. ‘De groep die denkt: er verandert toch niks in dit land. Dat is het potentieel waarvan Fortuyn ook profiteerde.’

Opiniepeilers

De opiniepeilers stortten zich de afgelopen week hongerig op de kandidaat-lijsttrekkers van de VVD. ‘Wie’ trekt ‘wat’ aan en ‘waar’ zitten de grote verschuivingen? Maurice de Hond peilde of de kiezers Verdonk een goede kandidaat vinden voor het VVD-aanvoerderschap. Welzeker, zegt 97 procent van de Wilders-achterban; natuurlijk, meent 85 procent van de VVD’ers. Ook bij de PvdA (42), de SP (42) en GroenLinks (63 procent) wordt er zo over gedacht.

Maar leidt dit ertoe dat de kiezer zijn ‘eigen partij’ in de steek laat en de overstap maakt naar de VVD? Ja, die kans is ‘groot, tot zeer groot’ bij 7 procent van de PvdA-stemmers, 30 procent van de CDA- stemmers, 6 procent van de SP- stemmers, 64 procent van de Wilders-stemmers en 62 procent van de LPF-stemmers. Zo bezien kan het politieke lot van Geert Wilders door Rita Verdonk worden bezegeld.

Verdonk is volgens Maurice de Hond populair onder ouderen en 55-plussers. Volgens TNS Nipo doet ze het relatief goed onder laagopgeleiden. Ze heeft kortom Pim-potentie en beschikt over een fijn gevoel voor de vox populi.

‘Electoraal is Verdonk ten opzichte van Rutte veruit de beste’, weet Maurice de Hond. ‘Zij kan stemmen weghalen aan de linkerkant. Ze is de heldin van het volk.’

Als voorbeeld noemt De Hond de zaak van Feyenoorder Salomon Kalou. Op welk moment hij de kwestie ook peilde: tweederde van de Nederlanders stond achter de minister. Men vindt het niet eerlijk dat die ene jongen die toevallig goed kan voetballen versneld wordt genaturaliseerd, terwijl 26 duizend anderen worden uitgezet.

De Hond: ‘Wat de media niet begrijpen, is dat het volk Verdonk ziet als een vrouw die volgens een principe werkt en daarachter blijft staan. Dat doet het goed, ook bij links. Daarop verkijkt men zich.’

Nog een paar uitgepeilde weetjes: Rita Verdonk doet het bij vrouwen beter dan Mark Rutte: 60 procent is voor Verdonk. Maar bij mannelijke kiezers zijn ze even geliefd. De Hond: ‘Mevrouw Verdonk wordt ervaren als de sterkste man van dit kabinet.’

Verdonk is a-typisch in de politiek: dat is voor veel kiezers haar aantrekkingskracht. En zij die gruwelen bij de idee van een links kabinet, zien in haar ‘de kampioen’ die Bos uit het Torentje kan houden.

Volgens trendwatcher Bakas is de uitstraling van de lijsttrekker van onschatbare waarde en inmiddels veel belangrijker dat het programma van een partij. ‘Verdonk is een politieke popster, de VVD is slechts platenmaatschappij. We leven in een belangendemocratie. Veel kiezers denken helemaal niet ideologisch, die zien een nieuwe leider en denken pragmatisch: what’s in it for me?’

Hij gelooft niet dat haar standpunten over vreemdelingen bepalend zullen zijn voor haar succes als lijstaanvoerder. ‘Ik denk dat allochtonen geen issue meer zijn. Dat was drie, vier jaar geleden nog wel zo. Maar inmiddels beseft het publiek heel goed dat we niet terug kunnen naar de jaren vijftig. We willen hier geen burgeroorlog.’

Volgens Bakas geeft de uitstraling van Verdonk de doorslag. ‘We leven in tijden van globalisering. Dat maakt mensen angstig. Ze zoeken een identiteit, een anker: een dame van stavast. Onderzoek heeft uitgewezen dat soldaten veel harder vechten voor een vrouwelijke dan een mannelijke leider. Denk aan Golda Meir, aan Margaret Thatcher. Verdonk geeft een thuisgevoel: kom maar aan mijn buste, dan komt alles goed.’

Sowieso vinden veel Rita-fans de tijd rijp voor een vrouw. ‘Een vrouw heeft in deze tijd een streepje voor’, meent Ida Bauk in haar stand op de BouwRAI. ‘Tenminste een vrouw als Rita, eentje die met haar vuist op tafel slaat. Dat hebben we beslist nodig na wat we met Balkenende hebben meegemaakt.’

Het optreden van Verdonk in de RAI riep bij veel toeschouwers associaties op met Angela Merkel. Niet alleen vanwege het strak geregisseerde optreden, de nieuwe haardracht en (zware) make-up. Maar vooral vanwege haar uitstraling. ‘Wij zijn nuchtere bouwondernemers. We staan met beide benen op de grond, maar opeens kreeg ik het gevoel: Nederland is rijp voor een vrouwelijke premier’, bekent standhouder Jan de Mooy. ‘Dat is toch gek, want het gaat maar om een interne VVD-strijd.’

Binnen de VVD staat niet iedereen te juichen bij haar kandidatuur, juist omdat zij tegenstellingen uitlokt. 8 Procent dreigt af te haken als zij volgend jaar de lijst trekt. Dit lijkt veel, maar als Rutte lijsttrekker wordt, gaat 23 procent van de achterban schuiven.

Rechtlijnig

Peter Kanne, opinieonderzoeker bij TNS NIPO, tempert al te hoge verwachtingen. ‘Uit onze peilingen blijkt dat Verdonk ten opzichte van Rutte de leiding neemt. Maar ze roept ook extreme gevoelens op. Ze wordt heel erg gewaardeerd om haar rechtlijnigheid. ‘Ik ben hier niet om af te treden, maar om op te treden.’ Tegelijkertijd polariseert ze ook. Dat heeft Pastors in Rotterdam de das omgedaan. Ze is voorlopig niet in staat de middengroepen aan te spreken, om kiezers bij het CDA weg te lokken. Zonder die middengroepen haalt ze geen 40 zetels.’

Politiek falen, glijdt bij Verdonk van de schouders als water van een eend. Ze blijft eenvoudig overeind. En dat ondanks de Schipholbrand en ondanks de foute informatie die ze de Tweede Kamer een aantal keer heeft gegeven. ‘Ze is een taaie tante’, meent Kanne.

De beroepspolitici van de liberalen mogen bij meerderheid van mening zijn dat Rutte een betere lijsttrekker is (want jonger, want generalist), maar het is uiteindelijk aan de 40 duizend VVD-leden de knoop door te hakken: voor één keer een hele grote VVD dankzij dat ene stemmenkanon, of investeren in die jonge, meer bindende leider, Mark Rutte. In feite is de ham vraag: hoe ‘volks’ is de Volkspartij voor Vrijheid en Democratie?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden