Heldhaftige tochten naar witte plekken op de kaart

In tegenstelling tot de Duitsland, Engeland en Frankrijk kent Nederland geen ontdekkingreizigers die met expedities in Afrika of Azië tot de verbeelding van de bevolking spreken....

Daar willen het Koninklijk Nederlands Aardrijkskundig Genootschap (KNAG) en het Tropenmuseum (KIT) verandering in brengen. Ter gelegenheid van het 130-jarig bestaan van het KNAG heeft het museum de tentoonstelling In kaart gebracht met kaart en kapmes ingericht over vijf expedities die door het KNAG werden gesteund. Parallel loopt in het Mariniersmuseum in Rotterdam de expositie Naar de toppen van het Sterrengebergte, over de laatste en kostbaarste expeditie van het KNAG in 1959 naar Nieuw-Guinea.

Een Nederlandse David Livingstone bestaat niet. Toch heeft Nederland wel degelijk een rol gespeeld in het invullen van witte plekken op de globe. Tussen 1873 en 1959 ondernam het KNAG meer dan twintig expedities naar onbekende gebieden in Suriname, Nederlands-Indië, Amerika, Afrika en Nieuw-Guinea.

Op een enkele uitzondering na lag het reisdoel altijd in een van de koloniën. Dat was geen toeval. Het eerste oogmerk van zo'n kostbare en gevaarlijke onderneming was verrijking van de wetenschappelijke kennis, maar direct daarop volgde de verwachting nieuwe bronnen van inkomsten te kunnen ontsluiten, onder het devies: 'De handel volgt de wetenschap'.

De Nederlandse Livingstone had misschien J. Schouw Santvoort kunnen heten, een veelbelovend luitenant-ter-zee die op 23 november 1877 onder verdachte omstandigheden overleed tijdens een expeditie op Midden-Sumatra. Hardnekkige geruchten willen dat hij werd vergiftigd door de opstandige sultan Taha. Schouw Santvoort was toen 31 jaar.

Een tweede kandidaat was Daniël David Veth, deelnemer aan de expeditie naar Midden-Sumatra. Maar ook hij bezweek jong in 1985 tijdens een barre tocht door Zuid-West Afrika. Hun loopbaan had alles in zich om uit te groeien tot avontuurlijke, romantische klassiekers. Toch is daar niets van blijven hangen.

De poging van Schouw Santvoort om de binnenlanden van Sumatra open te leggen (de eerste grote Nederlandse expeditie) sprak in de jaren zeventig van de 19e-eeuw sterk tot de verbeelding van het publiek. Particulieren en bedrijven droegen ruimhartig bij in de kosten. Nederland begon pas laat aan avontuurlijke ontdekkingsreizen. Vooral in Donker Afrika deden Britten, Duitsers en Fransen eerder spektaculaire ondekkingen. In 1855 stond Livingstone al bij de Vitoria-waterval.

De mogelijkheden voor Nederlandse ontdekkingsreizigers waren beperkt. De Nederlandse regering mengde zich nauwelijks in de imperialistiche wedloop op het Zwarte Continent. Den Haag koos voor versteviging van de positie in de eigen koloniën. Met de expeditie van Schouw Santvoort konden avontuurlijke wetenschappers alsnog aan hun trekken komen.

In februari 1877 vertrok een bont gezelschap, onder wie wetenschappers, dragers, een schrijver-assistent, een bediende, een Mekka-reiziger en een broer en een zoon van een behulpzame radja met vier lijfwachten uit Padang. Voornaamste opdracht: verkenning van de bovenloop van de rivier de Hari. De expeditie kreeg reeksen tegenslagen te verwerken.

Extreme regenval in het tropisch oerwoud, te lage waterstand in de Hari en het plotselinge overlijden van de expeditieleider zorgdenvoor langdurig oponthoud. Maar het was vooral de vijandige houding van de bevolking in het Djambi-gebied waardoor de tocht grotendeels mislukte. Djambi kon niet geheel in kaart worden gebracht. Maar de wetenschappers, van wie sommigen tot 1879 in het gebied bleven werken, brachten een schat aan topografische, meteorologische, etnografische en linguïstische gegevens naar Nederland.

Geldgebrek, wedijver tussen deelnemers met uiteenlopende belangen en gebrekkige voorbereiding lopen als rode draden door de expeditieverslagen. Waarschijklijk waren de reizen naar de binnenlanden van Suriname de meest succesvolle.

De foto's en tekeningen van de blanke man tussen naakte bosnegers en indianen voldoen volledig aan het romantische beeld van een expeditie. Aan avonturen en ontberingen geen gebrek, maar ook hier was er weinig publieke erkenning.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden