Held van de terugtocht

Wouter Bos wil premier worden. Als hem dat lukt, treedt hij in de voetsporen van Drees, Den Uyl en Kok, de grote leiders van de naoorlogse sociaal-democratie....

PvdA-leider en kandidaat-premier Wouter Bos spot met die oudewetmatigheden van het partijleiderschap. Geen mars door de instituties,geen langdurige publieke aanwezigheid, geen beproevingen en loutering. Inplaats daarvan tien jaar Shell in verre buitenlanden, tot Kamerlidgebombardeerd door de kingmaker van dienst en een 'staatssecretariaatje',de aangewezen instroombaan voor veelbelovende dertigers.

Na de Fortuyn-crisis was Bos er plotseling, ab ovo, zo 'uit het ei'. Eennestvlieder ook nog: meteen aan het rennen en vliegen. Hij kandideerdezichzelf voor het partijleiderschap, won de beauty contest in de partij envervolgens ook nog bijna de verkiezingen van begin 2003. Bij elkaar eenuniek dubbelmandaat. Maar premier werd andermaal Balkenende, wienskomeetachtige opkomst in het CDA en de landspolitiek als twee druppelswater op die van Bos lijkt. Die deinsde nog terug voor het hoge ambt enschoof Job Cohen naar voren - een zet die Bos volgens peilers twee zetelskostte. Was hij ook kandidaat-premier geweest, dan zat het kabinet-Bos ernu mogelijk alweer bijna drie jaar.

Hoe Bos in de politiek belandde, is tekenend voor de manier waaroppartijen tegenwoordig hun personeel rekruteren. Maar zijn greep naar detoppositie brak juist met die zonderlinge zeden. Dankzij Fortuyn en hetmachtsvacuüm dat de PvdA ontregelde na diens verschroeiende opmars enonthutsende dood, kon Bos het coöptatiesysteem vernietigen waarmee dePvdA-elite een nieuwe partijleider placht aan te wijzen - zondertussenkomst van kader of leden.

Het tegenstrijdige van dat novum was dat de nieuwe leider campagne moestvoeren met het programma van de oude. Die rariteit riep geregeld de vraagop waar Bos nu eigenlijk stond: Paars, Melkert-loyalist, beschaafdpopulist? Politicus zonder partij? Zoals toen de leden hem vorig jaarlieten zakken in de kwestie van de rechtstreeks gekozen burgemeester. Zijhielden vast aan het verkiezingsprogramma en negeerden Bos' persoonlijkevoorkeur. Door de programmatische vernieuwing die de PvdA gaandewegdoorvoert, raken de plooien gladgestreken. Aangenomen dat Bos daar zijnstempel op heeft gedrukt, komen partij en partijleider steeds dichter totelkaar.

Bos heeft nu ook een boek geschreven - zoals een leider van desociaal-democratie betaamt. In Dit land kan zoveel beter stelt hij zichallereerst alsnog netjes aan het electoraat voor. Maar in 'Mijn verhaal' - Drees of Den Uyl had het nooit uit de pen gekregen - geeft Bos zo weinigvan zijn Vorleben prijs, dat hij onbedoeld vooral zijn ab ovo-karakterbevestigt.

Zijn reserve is zo groot dat een goocheme journalist op een kwade dagzou kunnen besluiten toch maar eens uit te zoeken wat die nieuwe premiereigenlijk te verbergen heeft. Het persoonlijke moet zo nodig politiek zijn,de politiek persoonlijk. Met zijn losse, 'persoonlijke' optreden voedt Bosdeze opvatting. Tegelijk is hij er wars van: aan zijn lijf geen polonaise.Maar als zijn stijl niet zijn substantie is, wat dan wel? Waar staat hijvoor? Daarop geeft het tweede deel, 'Een toekomst voor Nederland', antwoord- zou dat althans moeten doen. Of is hij toch 'een man zondereigenschappen', zoals wel wordt gefluisterd?

Meegaand, plooibaar, invoelend, inwisselbaar - al naar het uitkomt.Paars als het kan, anti-Paars als dat weer moet, fetisjist van deschuldreductie onder Zalm, neokeynesiaan in de oppositie, volbloedEuropeaan én euroscepticus, pro- en anti-immigratie, vernieuwend enbehoudend.

Bos heeft een programma, staat ergens voor, maar het is een moeilijk teclassificeren amalgaam van opvattingen. Hij kan nog veel kanten op. Het isde vraag of dat verkeerd is. Beginselvaste, uit één stuk gehouwenpolitici kunnen veel brokken maken. Bos is niet van graniet. Hij isother-directed, vraaggestuurd. Zelf noemt hij dat 'bindend leiderschap'.Het is de les die hij heeft getrokken uit de populistische revolte tegende betweterige politieke klasse die in 2002 werd weggevaagd. En uit deovermoed - in zijn ogen dan - van de onbuigzame politici die sindsdien uitnaam van 'keiharde' beginselen hele beleidsterreinen driest overhoop halen.

Nergens legt Bos dan ook zoveel overtuigingskracht aan de dag als op depagina's die gaan over 'hoe het niet moet'. Hij is tegen. Tegen'nostalgisch terugverlangen', tegen het illusionisme van 'valse zekerheden'en 'machopolitiek', maar ook tegen 'eigen verantwoordelijkheid'. Watresteert zijn bescheiden ambities.

Een held van de terugtocht, naar het woord van Hans Magnus Enzensberger.Den Uyl en Kok gingen hem tegenstribbelend voor, droever maar wijzer. Devroegwijze Bos lijkt het uit overtuiging te zijn - zijn enige misschienwel. Maar of het Nederland beter maakt?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden