Nieuws Het Vaticaan

Held of medeplichtige? Het geheime archief over ‘oorlogspaus’ Pius XII moet eindelijk duidelijkheid geven over zijn rol

Paus Franciscus heeft besloten de geheime oorlogsarchieven van Vaticaanstad voortijdig te openen. Dat betekent dat historici binnenkort een van de meest controversiële vragen uit de rooms-katholieke geschiedenis kunnen beantwoorden: keek ‘oorlogspaus’ Pius XII werkeloos toe terwijl miljoenen Joden werden afgevoerd, of was hij juist een held die dankzij stille diplomatie duizenden mensen het leven redde?

Paus Pius XII. Beeld AP

Het antwoord op die vraag, zo geloven velen, zit ergens verstopt diep in de geheime archieven van Vaticaanstad – archieven die normaal gesproken pas zeventig jaar na het overlijden van een paus worden geopend, maar door toedoen van Franciscus nu al acht jaar eerder worden vrijgegeven. ‘De kerk is niet bang voor het verleden’, verklaarde Franciscus die keuze maandag ten overstaan van een groep Vaticaanse archivarissen.

Zeker twintig van die archivarissen zijn al sinds 2006 bezig honderdduizenden van die zogenoemde ‘Pius-Papers’ te ordenen en te categoriseren. Op 2 maart 2020, zo besliste de paus maandag, moet dat werk definitief voltooid zijn, zodat historici van over de hele wereld ze kunnen inzien en onderzoeken.

Daarmee komt de paus tegemoet aan de vraag van verschillende Joodse organisaties, die al decennialang zekerheid willen over de rol van de kerk tijdens de oorlog. Het Amerikaans Joods Comité was maandag dan ook tevreden met de beslissing, omdat experts ‘na dertig jaar wachten’ nu eindelijk ‘objectief onderzoek kunnen doen naar de historische bronnen’, aldus een directeur van die organisatie tegen Reuters.

Medeplichtig aan genocide

De oorlogsgeschiedenis van de kerk is de afgelopen jaren al vaak herschreven. Naar eigen zeggen was Vaticaanstad neutraal tijdens de Tweede Wereldoorlog, maar al tijdens de oorlog spraken de geallieerden schande van Pius’ weigering zich expliciet uit te spreken tegen nazi-Duitsland. Later kwam daar de kritiek van vele Joodse organisaties bij. Zij vonden dat Pius medeplichtig was aan genocide omdat hij, ook al wist hij dat het gebeurde, zich niet verzette tegen de Jodenvervolging – het behoud van zijn wereldlijke macht vond de paus blijkbaar belangrijker dan de veiligheid van miljoenen anderen.

Later werd dat negatieve beeld al behoorlijk genuanceerd. Zo bleek uit een onderzoek van de Leidse historicus Jan Bank dat de Nederlandse protestantse en katholieke kerken in 1942 een gezamenlijk telegram stuurden aan rijkscommissaris Seyss-Inquart waarin stond dat zij ‘met ontzetting’ kennis hadden genomen van deportaties van Joden. Seyss-Inquart reageerde toen zo furieus dat hij zoveel mogelijk tot katholiek gedoopte Joden in Nederland liet oppakken en deporteren. Toen paus Pius XII kennis nam van die reactie, zou hij zijn eigen protestbrief aan Hitler hebben verbrand en besloten hebben de Joden voortaan in stilte te beschermen.

Vooroordeel en overdrijving

Ook paus Franciscus benadrukte maandag dat Pius’ nagedachtenis de afgelopen jaren te veel heeft blootgestaan aan ‘vooroordeel en overdrijving’. De zwijgzaamheid van de als Eugenio Pacelli geboren Pius XII was in werkelijkheid juist een poging ‘de vlam van het humanitaire werk en het werk van de geheime, maar actieve diplomatie brandende te houden’.

Ook bisschop Sergio Pagano, die als prefect leiding geeft aan de Vaticaanse geheime archieven, zei maandag dat Pius XII jarenlang ‘te oppervlakkig is beoordeeld’, maar dat dankzij de documenten uit zijn archief binnenkort de echte grootsheid van deze oorlogspaus zal blijken.

Paus Franciscus. Beeld EPA
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden