Helaas, de spionagekoffer bleef ongemoeid

Een anekdote: Op het hoogtepunt van de Koude Oorlog verbleef een KGB-agent die naar het Westen wilde overlopen, in hotel Museum in het chique Amsterdam-Zuid....

Helaas, de BVD deed niks. Zijn koffer bleef ongemoeid en een illusie armer vervolgde de spion zijn reis naar Cuba.

Dit is een van de verhalen uit het wandelgidsje Duister Amsterdam (SDU, ¿ 24,60), dat een overzicht geeft van Amsterdamse panden met een, al dan niet groots, verleden in de wereld van de spionage.

De drie samenstellers zijn bestuursleden van de Stichting Inlichtingenstudies Nederland. Schrijvers Joop van der Wilden en Jan Linssen hebben bij de BVD gewerkt. De derde auteur, Dick Engelen, werkt er nog. Eerder verscheen een soortgelijk gidsje over Den Haag.

Het succes van 'Den Haag' verleidde het drietal tot deel twee: Amsterdam. Wandelen langs spionage-adressen heeft weinig pretenties, geven ze toe. 'Als penningmeester van de stichting moet ik toegeven dat het aardig wat geld in het laatje brengt', zegt Linssen. Na de overhandiging van het eerste exemplaar leidde het drietal belangstellenden langs een aantal vermelde panden.

Het boek geeft geen volledig overzicht. Sommige adressen waar spionnen hun dekmantel hadden, zijn niet te achterhalen, zoals dat van de Russische spion Hans Grünfeldt. Hij exploiteerde een kunstgalerie onder de naam Max Friedman. Linssen: 'Ik heb overal naar dat adres gezocht. In oude telefoonboeken gekeken, maar niks te vinden.'

De formule van de wandelgids is eenvoudig. Op de linkerbladzijde een anekdote en een plattegrondje. Op de rechterbladzijde een foto van het pand. De bundel concentreert zich op de jaren voor de Tweede Wereldoorlog, het verzet in die oorlog, de activiteiten van de Sovjet-Unie in de Koude Oorlog en de interesse van de BVD voor de CPN, de Communistische Partij Nederland. Over recente spionage blijven de lippen gesloten. 'Natuurlijk bestaat die', is alles wat Van der Wilden kwijt wil.

Opvallend is de voorkeur van de Russen voor het deftige Zuid. De Russische handelsdelegatie zat jarenlang op het Museumplein, vlak bij het Amerikaanse consulaat. Om de hoek zat de handelsmissie van de DDR, daarnaast de Vereniging Nederland-USSR.

De voorliefde van de Russen voor het pronkerige deel van Amsterdam is eenvoudig te verklaren, zegt Van der Wilden. 'De eerste in de hiërarchie was de ambassade in Den Haag, daarna kwam de handelsdelegatie. Het was een pure afgunst. Als zij deftig in Den Haag zitten, dan wij in Amsterdam ook op stand.'

In Amsterdam-Zuid zijn meerdere spionageverhalen te halen. De communistenleider Paul de Groot woonde in de Palestrinastraat achter het Concertgebouw. De BVD spreekt van een succesvolle microfoonoperatie. Gedurende 25 jaar bleef de dienst op de hoogte van de politieke inzichten van de CPN. Waarschijnlijk vermoedde De Groot dat hij werd afgeluisterd. Vaak ging hij met zijn gesprekspartner een blokje om, als hij iets te bespreken had.

Ook de Amsterdamse beeldhouwer Hildo Krop, die menige gevel versierde, ontbreekt niet; zijn woonhuis en zijn atelier zijn opgenomen. Krop had veel contacten met de Sovjet-Unie. In 1931 vervaardigde hij een buste van Lenin. Mogelijk, de auteurs weten het niet zeker, staat die nog ergens in een park in Moskou. Zeker is dat zijn atelier in de Plantagebuurt, na de oorlog een toevluchtsoord voor de Russen was, zo heeft de BVD gereconstrueerd.

Duister Amsterdam. Sdu-uitgevers; Den Haag; ¿ 24,90. ISBN 9012087678

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.