'Heksensabbat' herdacht

Kopstukken uit de hedendaagse natuurkunde verzamelen zich de komende dagen in Brussel voor een herdenking van de eerste zogeheten Solvay-conferentie, deze maand precies een eeuw geleden.

BRUSSEL - Onder hen Nobelprijswinnaar Gerard 't Hooft en Spinozaprijswinnaar Erik Verlinde, bekend om zijn eigenwijze opvattingen over de zwaartekracht.


Destijds kwam in het statige hotel Metropole in de Belgische hoofdstad de crème de la crème van de internationale natuurkunde bijeen op uitnodiging van de gefortuneerde Belgische industrieel Ernest Solvay (1838-1922), een selfmade chemicus, die gefascineerd was door de natuurkunde. Onder leiding van de vooraanstaande Leidse hoogleraar Hendrik Lorentz praatte het gezelschap vijf dagen over de hoofdbrekens van de fysica van dat moment.


De foto van het gezelschap, gemaakt in de conferentiekamer van het hotel, geldt onder historici als een unieke momentopname van de bloeiende wetenschap van dat moment. Onder anderen Hendrik Lorentz, Marie Curie, Henri Poincaré, Max Planck, Ernest Rutherford, Heike Kamerlingh Onnes omringen gastheer Solvay, die de beraadslagingen zwijgend volgde. De Nederlander Johannes van der Waals had afgezegd.


Rechts staat enigszins verlegen Albert Einstein, met zijn 36 jaar verreweg de jongste van de aanwezigen maar in zekere zin de sleutelfiguur, bleek onlangs uit een studie van de Leidse emeritus hoogleraar Frits Berends. Uit de briefwisselingen van voorjaar 1911 blijkt dat niet Solvay zelf initiator was van de bijeenkomst, maar de Berlijnse fysicus Walther Nernst, een bewonderaar van de jonge Einstein, vooral vanwege diens toen nieuwe theorie over warmte en materie. Nernst kreeg de Belgische industrieel zover een 'raad' over de natuurkunde bijeen te roepen om Einsteins resultaat door te spreken. Einstein noemt de bijeenkomst in een brief een 'heksensabbat'.


Het grootste probleem, zegt wetenschapshistoricus Frans van Lunteren van de Vrije Universiteit in Amsterdam, lag op dat moment in de falende theorie van warmte en moleculen. Einstein en Planck hadden daarvoor nieuwe ideeën ontwikkeld, maar die vonden nog geen brede ingang.


Van Lunteren: 'Iemand als Poincaré had tot dan gedacht dat het met de oude theorie wel goed zou komen. Door de Solvay-conferentie realiseerden fysici zich in brede kring dat de natuurkunde een fundamenteel probleem had.'


In Brussel, denken historici, is in feite de weg geplaveid voor de latere quantumtheorie. In de latere edities van de bijeenkomsten, was die theorie over energie op het allerkleinste niveau vaak het thema. Legendarisch is de vijfde Solvay-conferentie in 1927, waar Einstein dagenlang een verbeten woordenstrijd voerde met zijn Deense collega Niels Bohr over de betekenis van de quantumtheorie.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden