Hekken in Midden-Europa zijn dichterbij dan gedacht

Op de EU-Turkije-top over de asielcrisis kunnen de Oost-Europeanen morgen weleens de toon gaan zetten met hun angst voor vreemdelingen. Arie Elshout gaat in Praag op zoek naar de oorsprong van die stemming. 'Wij zijn een beetje anders.'

Het Hongaarse hek bij Servië. Van de vier Visegrád-landen zijn de Hongaren het opstandigst. Beeld Henk Wildschut

Piepende trams, kasseinen, eethuizen met gordijntjes, het zachtgele licht van straatlantaarns, jonge vrouwen die hun haar zo sterk blonderen dat ze er alleen maar Slavischer van worden. Dit is MiddenEuropa. Praag op een kille novemberavond. Het oude hart van het Europese continent. Tegelijkertijd rukken vlakbij het Wenceslausplein de Starbucks op. Een man met een sombrero lokt toeristen voor het Mexicaanse restaurant Pepe Lopez.

Globalisering

Dan vervloek je de globalisering, die de wereld reduceert tot één grote luchthavengalerij met dezelfde merken. Het nieuwe botst met het oude, het eigene met het vreemde. Maar het is de tijd. Na de toetreding in 2004 tot de Europese Unie werd de aanwezigheid van de voormalige Oostbloklanden in Brussel zo vanzelfsprekend dat vrijwel niemand meer naar ze omkeek. Een succes. Het einde van de geschiedenis. Tot vandaag. Want nu de EU kreunt onder vluchtelingenstroom en terreuraanslagen rebelleren Midden- en Oost-Europa.

Hongarije stapt naar de Europese rechter uit protest tegen de verplichting tweeduizend vluchtelingen op te nemen. Eerder bouwde het hekken en stemde het met Tsjechië, Slowakije en Roemenië tegen het Europese verdelingsplan. De nieuwe conservatieve Poolse regering zegt geen uitvoering te kunnen geven aan de belofte van haar voorgangers om zevenduizend vluchtelingen te ontvangen. Premier Beata Szydlo verwijt Duitsland dat het met zijn opendeurpolitiek een probleem heeft gecreëerd dat het nu probeert te exporteren.

Buitenlandse machten

Niet voor het eerst voelen Midden- en Oost-Europa zich gemangeld door buitenlandse machten. Pal voor de aanslagen in Parijs wordt er door regeringsvertegenwoordigers, wetenschappers en journalisten over gesproken op een conferentie in de Praagse Burcht. Uittorende boven stad en ommelanden is het een passend decor voor een discussie over de angst voor externe gevaren. Brussel, Duitsland, vluchtelingen, terroristen - vooral de politici kijken er met argusogen naar.

Lubomir Zaorálek (59) heeft het gedrongen lijf van een worstelaar, meer een bierdrinker dan een wijndrinker. Hij is de Tsjechische minister van Buitenlandse Zaken. 'Er bestaat een kloof tussen Midden- en West-Europa. We hebben verschillende geschiedenissen en ervaringen', zegt hij geflankeerd door zijn collega's uit Slowakije, Polen en Hongarije.

Gevraagd om uitleg, buigt hij zich later naar de journalist uit Nederland. 'Het is gevaarlijk om vrijuit te spreken.' Toch steekt hij van wal. 'Tsjechen en Polen hadden te maken met grote mogendheden aan onze grenzen. Russen, Duitsers. Dat maakt ons huiverig voor vreemdelingen. 90 procent van de Tsjechen is tegen migranten. Dat vluchtelingen moeten blijven, kan niet aan ons worden opgelegd.'

(Tekst gaat verder onder de foto)

Hekken tussen Hongarije en Servië. Beeld afp

Vluchtelingenquota

De Hongaarse minister Péter Szijjártó is een slungelachtige vent van 37, met het omhulsel van een planbureau-econoom, maar het vuur van een ideoloog. 'Wij accepteren geen verplichte vluchtelingenquota. We zijn soevereine landen.'

Alle uit historie en geografie voortvloeiende gevoeligheden liggen meteen op tafel. Ton Nijhuis, directeur van het Nederlandse Duitsland-instituut, had het gezegd. In de vluchtelingencrisis is voor West-Europa Hitler het referentiekader, voor Midden- en Oost-Europa Stalin. Wij zijn beducht voor vreemdelingenhaat, zij voor indringers.

'Tsjechië is etnisch zeer homogeen, zeer blank. Tsjechen kennen alleen Tsjechen. Ze emigreren nauwelijks, al klagen ze veel. We zijn het op één na negatiefste volk in de wereld, we mopperen voortdurend dat het niet lukt eerste te worden, is de grap.' Adéla Klecková, 21 en journaliste, brengt het smakelijk, uitkijkend over Praag met onder ons de rivier de Moldau, stille getuige van veel geschiedenis. Habsburgers, Duitsers, Russen - ze kwamen allemaal langs als overheersers.

'Daarom klampen we ons vast aan onze onafhankelijkheid', zegt Klecková. Als het Tsjechen vroeger niet beviel, gooiden ze opponenten het raam uit, de Defenestraties. 'Een daarvan was hier.'

Een verschil tussen west en oost is dat West-Europa andere volkeren onderwierp, terwijl de Midden- en Oost-Europanen onderworpen werden. Daarnaast werd vanwege de koloniale erfenis West-Europa heterogener dan het oosten, dat nauwelijks vertrouwd raakte met buitenlanders.

Van de vier Visegrád-landen (Hongarije, Polen, Tsjechië en Slowakije) zijn de Hongaren het opstandigst. Premier Viktor Orbán maakte van zijn land een conservatieve proeftuin midden in de EU. Hij is voor een autocratisch, christelijk Hongarije dat zich afsluit voor migranten en moslims en het vergrijzingsprobleem oplost door moeders meer kinderen te laten baren. De Duitse kanselier Angela Merkel bedrijft volgens Orbán 'moreel imperialisme' door de deur open te zetten voor vluchtelingen. En de EU verspreidt terreur met haar vluchtelingenquota, zei hij na Parijs, vluchtelingen op een hoop gooiend met terroristen.

(Tekst gaat verder onder de foto)

Hekken tussen Slovenië en Kroatië. Beeld ap

Zwarte schaap

Minister Szijjártó is even militant. 'Wij zijn het zwarte schaap, maar Europa is te politiek correct en schijnheilig. West-Europa past ook op dat zijn verzorgingsstaat niet wordt vernietigd door de vluchtelingencrisis. Wij hebben niet eens een verzorgingsstaat.'

De Hongaarse Katalin Ertsey (49), een voormalig Groen-parlementslid, heeft moeite met de richting die haar land uitgaat. 'Het is vreemd om nu het parlement te zien. Het aantal zetels is verminderd, er gebeurt vrijwel niets meer, het is leeg.'

Dat er in de overwegend liberaal-democratische EU zo'n autocratie kon opkomen, lijkt een politiek anachronisme. Toch is er de vrees dat Orbán school maakt. Bij naaste buren zoals Polen onder de nieuwe regering, maar ook bij sympathisanten in West-Europa. Ertsey betwijfelt dat. Zelfs in Hongarije zal hij niet zijn ideeën verwezenlijken, denkt ze. 'Orbáns agenda is niet realistisch. Vrouwen in Europa willen niet meer vier of vijf kinderen. Bovendien weten Hongaren dat de EU goed voor hen is. De steun ervoor is zelfs iets gestegen.'

Frans Timmermans is door Brussel afgevaardigd naar Praag. Hij spreekt over de wederkerigheid van Europa's solidariteitsprincipe: wie anderen helpt kan in nood op die anderen rekenen. De speech valt goed, maar het gehoor bestaat inmiddels vooral uit diplomaten en wetenschappers. Een gehoor dat al jaren heeft liggen trekken in de Europese soeppan en niet zoals de ministers met kiezers te maken heeft. Timmermans wordt niet het raam uit gekieperd.

(Tekst gaat verder onder de foto)

Hekken tussen Hongarije en Servië. Beeld epa

Nationale tegenstellingen

Crises leggen al snel nationale tegenstellingen bloot in het enorme EU-blok van 28 lidstaten. Met Griekenland die tussen noord en zuid, met de vluchtelingen die tussen oost en west. Midden- en Oost-Europa komen van ver. Ze speelden in de tragedies van de 20ste eeuw een hoofdrol. Iemand zei ooit dat die eeuw niet te begrijpen is als je nooit in Berlijn, het Zwarte Woud, Boedapest of Zagreb bent geweest. Het gebied is een vat vol historische en geografische gevoeligheden. De vluchtelingen- en terreurcrises hebben het deksel ervan afgeslagen, in de koffiehuizen wordt gemord.

West-Europa klaagt: voor eerst wordt van het oosten solidariteit gevraagd en dan laat het verstek gaan en toont het xenofobe trekken. Maar de West-Europeanen blijken deze dagen evenmin immuun voor nationalistische reflexen en populistische sentimenten. Midden-Europa is misschien dichterbij dan gedacht.

Op het Wenceslausplein kijkt niemand om naar het monument van Jan Palach. Maar volgens Jakub Tesar weten jongeren nog wie de student was die zich in brand stak uit protest tegen de Warschaupactbezetting in 1968. 'Moedig stond hij op tegen de grote machten', zegt de 24-jarige Tesar. Hij is voor vluchtelingenopvang. 'Maar ik begrijp dat mensen angst hebben voor de toekomst. Ze vrezen voor hun baan.' Verderop wacht Filip op zijn kameraden. Een bankbediende van 27, die zijn achternaam niet wil noemen. 'Ik ben bang. Ik ben niet tegen de EU, wel tegen de migrantenpolitiek.'

Dat onderscheid wordt meer gemaakt. Alena Paletárová, een gepensioneerd verpleegster, maakt zich zorgen over de vluchtelingen. 'Ze willen veel, maar wij hebben niet veel.' Toch ziet ze Brussel niet als een nieuw Moskou dat zijn wil oplegt aan Tsjechië. 'Wij zijn een klein land, het is goed in de EU te zitten', en ze loopt verder, gehaast happend in een snack, als een volleerde Amerikaan.

Wat zij zei, zeggen meer Tsjechen. Adéla Klecková : 'Wij zijn zelf tot de EU toegetreden.' Dat is het verschil met vroeger. Ook minister Zaorálek weet het. 'Midden-Europa kan niet veel zonder de EU. Maar wij zijn een beetje anders. Zeg niet dat wij onvolwassen zijn, begin de discussie niet met zedenpreken. Niemand is perfect. De komst van migranten ligt moeilijker voor ons. We willen een oplossing, maar geef ons tijd.'

(Tekst gaat verder onder de foto)

Hekken tussen Hongarije en Kroatië. Beeld EPA

Asieltop EU-Turkije

Zondag is een Europese top met Turkije. Een zoveelste poging de vluchtelingencrisis onder controle te krijgen. De toestroom wakkert de tegenstellingen binnen de EU aan. Midden- en Oost-Europa verzetten zich tegen de verplichting asielzoekers op te nemen. Zij eisen sluiting van de buitengrenzen. Als het niet lukt met behulp van de Turken een dam op te werpen, dreigt de EU verder te worden verscheurd. Verwijten vliegen over en weer. Het oosten zou xenofoob zijn en ondankbaar voor de hulp die het ooit zelf kreeg. De Hongaarse minister Péter Szijjártó: 'Tuurlijk, wij profiteerden van de EU, maar de EU ook van ons doordat wij onze markten openden.' Opnieuw wordt Europa gespleten, niet door een IJzeren gordijn maar een hekwerk van onbegrip en chagrijn.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden