Heineken de Eerdere

De familie van biermagnaat Heineken verborg tot deze week een geschiedenis van wraak en chantage. Annejet van der Zijl zocht de zaak uit, voor haar biografie van de man die de brouwerij begon.

Annejet van der Zijl: Gerard Heineken - De man, de stad en het bier

****


Querido; Bas Lubberhuizen; 256 pagina's; euro 19,95.


Busladingen toeristen vergapen zich aan de koperen ketels in het Heineken-gebouw aan de Stadhouderskade in Amsterdam, nu een museum. Daar stroomde vanaf 1867 het bier, eerst deftig 'Beiers' bier en later ook Lagerbier voor de arbeider. Overal ter wereld kent men het groene, bij ons lange tijd bruine flesje met de ster. Zelfs in landen waar ze lekkerder bier brouwen, vinden ze Heineken erg chic. Een wereldmerk, onbetwist nummer een in Nederland. Concurrent Amstel werd in 1968 opgeslokt door Heineken.


Het was Alfred ('Freddy') Heineken die dat deed, de man die de Amerikaanse markt succesvol bewerkte. Dé Heineken, die in 1983 zou worden ontvoerd. Maar hij was niet de grondlegger van het familiebedrijf. Dat was zijn grootvader Gerard Adriaan Heineken (1841-1893), zoon van een uit Duitsland afkomstige kaashandelaar. Deze energieke Gerard kwam als 20-jarige op het idee om zoiets ogenschijnlijk weinig lucratiefs te gaan doen als bier brouwen.


Hij had het goed gezien. Er was een markt voor. Bier gold eind 19de eeuw als een gezonde drank, die de 'kanker van de jenever', die het land zo veel schade berokkende, kon helpen uitbannen. Het probleem was alleen dat brouwsels onder invloed van de buitentemperatuur snel bedierven. Daar vond Gerard wat op. Hij vervolmaakte de techniek van het brouwen. In 25 jaar, tot aan zijn plotselinge dood in 1893, bouwde hij een bloeiend bedrijf op.


Toch vond de biografe van Gerard Heineken, Annejet van der Zijl, op het hoofdkantoor in Amsterdam slechts één foto van deze aartsvader. De familie Heineken stelde alles voor haar open, maar in de familie- en bedrijfsarchieven kon Van der Zijl heel weinig persoonlijke informatie vinden. Uit wat ze wel bijeensprokkelde, uit zakenbrieven, stadarchieven, correspondentie van vrienden en tijdgenoten, bleek dat Gerard behalve een slimme zakenman een man met 'een groot hart' was geweest en een goede werkgever. Waarom was zijn geschiedenis uitgegumd, zelfs door zijn eigen nazaten? Wat was er met hem gebeurd?


Zo'n cliffhanger is een godsgeschenk voor een biograaf. Annejet van der Zijl kwam erachter. Ze begreep waarom Freddy Heineken, die haar ooit vroeg zijn biografie te schrijven, haar destijds zei dat ze geen onafhankelijk onderzoek kon doen - waarop ze weigerde. Freddy Heineken is eigenlijk geen Heineken, daar komt het familiegeheim op neer, zoals de schrijfster deze week onthulde. Zijn vader Henry Pierre Heineken is een kind van Mary Tindal, de echtgenote van Gerard Heineken, en haar minnaar Julius Petersen.


Niet alleen dit feit is een juicy story in de biografie, maar vooral de ranzige manier waarop het bekend werd; een geschiedenis van wraak en chantage. Mary Tindal had een zus, Willy, een onaantrekkelijke vrouw die maar niet aan de man kon komen. Tot er een verlopen jonker uit Duitsland op haar pad kwam, ene Von Barnekow, die met haar trouwde. De man bleek uit op het familiekapitaal van de Tindals. Hij had een spoor van schulden achter zich getrokken en liet, ook samen met Willy, overal onbetaalde hotelrekeningen achter.


Gerard zag erop toe dat deze zwager geen cent kreeg. Von Barnekow sloot zich, uit wrok jegens de 'kapitalisten', aan bij Domela Nieuwenhuis. Deze hielp hem bij het publiceren van boekjes - die wél zijn overgeleverd - waarin de vreselijkste roddels over de Heinekens en de Tindals worden opgedist, onder andere over het vaderschap van Julius Petersen. Heineken bleef bij zijn Mary, Petersen bleef hun geliefde huisvriend - na Heinekens dood zou Mary met hem trouwen - maar de reputatie van de familie, en met name van 'hoorndrager' Gerard, was geknakt.


Zo'n verhaal kun je aan Annejet van der Zijl wel toevertrouwen. Zij zoekt dingen grondig uit en kan levendig vertellen. Ze heeft een beeldende, comfortabele, 'makkelijke' stijl. Soms zijn haar formuleringen iets te makkelijk. De economie heeft 'de wind in de zeilen', concurrenten zijn 'kapers op de kust', 'Koning Winter' brengt kou. De metafoor, waarbij de vieze stinkende grachten voor stagnatie staan en schoon grachtenwater voor voorspoed, is zwaar aangezet.


Soms slaat haar fantasie op hol. Bij een foto uit 1861 waarop de jonge Gerard tamelijk nietszeggend kijkt, schrijft ze: 'Gerard kijkt alsof hij de woedekreten van het uitgehongerde volk dat in 1848 langs hun ramen was getrokken nog steeds hoort'. Dit proza kan best zonder pathos en clichés.


Wat het boek vooral goed maakt, is de soepele verbinding van Heinekens levensverhaal met de geschiedenis van de stad. Amsterdam werd eind 19de eeuw een elegante wereldstad. In de tijd dat hij zijn bedrijf opbouwde, groeide de stad onstuimig, kwamen er mooie nieuwe wijken rondom het stadcentrum en kreeg de stad een Rijksmuseum, een Concertgebouw en een schitterend station - en vele cafés en restaurants. Huizen kregen elektrisch licht en schoon drinkwater. Gerard Heineken zat in de gemeenteraad en was actief in allerlei comités. Hij was de eerste uitgever en drukker van dagblad De Telegraaf.


Dankzij mannen als Gerard Heineken was de stad niet langer in handen van muffe regenten, de 'eerste coterie' die op de grachten woonde, maar van frisse ondernemers die nieuwe villa's aan de stadsrand lieten bouwen. Niet afkomst, maar verdienste telde voortaan. Die opbeurende, hoopvolle sfeer heeft Annejet van der Zijl mooi opgeroepen.


BROUWER EN BOUWER

Naar aanleiding van het 150-jarig bestaan van Heineken en de biografie over grondlegger Gerard Adriaen heeft het Stadsarchief Amsterdam de tentoonstelling Heineken's Amsterdam: Gerard Adriaan Heineken 1841-1893, brouwer en bouwer georganiseerd (tot 11 mei). In de periode waarin Gerard Adriaen zijn brouwerij groot maakte, ontplooiden ook andere vooruitstrevende Amsterdammers allerlei initiatieven: het Paleis voor Volksvlijt werd gebouwd, het Vondelpark aangelegd.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden