Heimwee naar verloren paleizen

Jarenlang was Fiat de grote werkgever van Turijn. Nu het slecht gaat met de autoindustrie, richt de stad zich op het toerisme....

'De prins is er nog niet', zegt de secretaresse. We zitten in zijn kantoor in Turijn,een kamer met glanzend parket en veel moderne kunst. Na een kwartier wordt de deur met een klap opengegooid en stuift prins Serge di Jugoslavia zijn kantoor binnen. Hij is een grote man van rond de veertig, kalend bij de slapen, vlezige welvingen rond het middel. Hij lijkt frappant veel op zijn grootvader Umberto II van Savoye, die de geschiedenis is ingegaan als de 'meikoning'. De laatste koning van Italië zat in 1946 pas een maand op de troon toen hij werd verdreven uit zijn land, na een volksreferendum dat de val van het koningshuis bezegelde.

Serge di Jugoslavia is de volle neef van de verbannen, in Zwitserland wonende, koningszoon Vittorio Emanuele. Na een veto van de senaat in 1997 en knetterende ruzies tussen pro en contra Savoye, kreeg Vittorio Emanuele vorig jaar eindelijk toestemming om terug te keren naar Italië. De beslissing was niet zo spontaan als het lijkt. De bannelingen hadden het Europese Hof voor de Mensenrechten ingeschakeld om entree in Italië af te dwingen, en de regering wilde de uitspraak van het Hof liever niet afwachten.

Dit voorjaar toerden Vittorio Emanuele, zijn vrouw de rijke fabrikantendochter en ex-ski kampioene Marina Doria en zoon Emanuele Filiberto door Italië. Het was geen toeristentripje. Op de voet gevolgd door televisieploegen ging het gezelschap op audiëntie bij de paus en op bezoek bij president Ciampi en premier Berlusconi.

Na Rome was het de beurt aan Turijn waar neef Serge met een ontvangstcomité en de burgemeester klaarstond om I Savoia, het Huis van Savoye, te verwelkomen. 'Dat bezoek is belangrijk geweest voor onze familie. De Savoyes werden niet als toeristen ontvangen. Ik zie het als hommage, een eer aan onze traditie.' Serge di Jugoslavia noemt zich de steun en toeverlaat van Savoye. Hij helpt de familie met de 'politieke contacten'. 'Ik ben de enige prins gerelateerd aan de familie in Italië.'

Tien jaar geleden emigreerde hij uit New York naar Turijn waar hij een appartement kocht in de omgebouwde paardenstallen van het voormalige koninklijk paleis. In Turijn liggen de wortels van Savoye. De eerste hertog van Savoye maakte Turijn in 1562 tot zijn hoofdstad, waarna zijn macht snel groeide. De familie liet een aantal prachtige paleizen en buitenhuizen neerzetten, in Turijn maar ook in de vruchtbare heuvels van Piemonte.

Turijn werd ook de eerste hoofdstad van het verenigde Italië in 1861 met een Savoye als koning. Uit het raam van het kantoor van de RSI is nog net het standbeeld te zien van Vittorio Emanuele II, de eerste koning van Italië, zittend op een paard en herkenbaar aan zijn opvallend korte benen en imposante snor met opwippende punten.

De stad ontwikkelde zich in de zestiende en zeventiende eeuw als militair fort met een kaarsrecht stratenplan, met keurige pleinen en paleizen zonder opsmuk. De koning gelastte een stad in sobere stijl naar Frans model: alle gebouwen zijn even hoog, geen gebouw mocht hoger zijn dan het koninklijk paleis. Zelfs het vele barok in de stad heeft niets van zuidelijke weldaad en overvloed. Geen beelden op de muren, geen heiligen en engelen maar een bijna calvinistische eenvoud.

Uniek is het barokke paleis van baksteen in het centrum, Paleis Carignano. Een stoer en sierlijk gebouw met zachte rondingen en een uitbundige gevel. De raamlijsten op het front zijn gekroond met hoofden van rode indianen, een exotisch uitstapje van de architect. Maar het bizarre is dat die uitbundigheid nauwelijks opvalt door het gebruik van al dat weinig flamboyante bruine baksteen.

Een paar honderd meter verderop staat het Koninklijk Paleis (1646). Een strak beige gebouw met tientallen kleine ramen, geflankeerd door twee enorme vleugels. De enige versieringen op het front zijn de monsterkoppen: een boos grijnzende nar, een wolf en een dreigend varkenshoofd om de demonen te weren. Brede trappen van marmer omhoog, en dan houdt het opeens op met al die keurige soberheid. Goud, brokaat, fluweel, Chinees porselein – alsof elke hoek, elk leeg plekje vulling moest krijgen. Kamer na kamer met bonte fresco's en zwaar beeldhouwwerk en kroonluchters van kristal en zijde bloemetjesbehang.

Het koninklijk paleis in Turijn heeft de reputatie een van de weelderigste paleizen van Europa te zijn. Historici zeggen dat Vittorio Emanuele II smeet met geld. De uitgaven voor persoonlijk gebruik waren dramatisch hoog, hoger dan in welke andere monarchie dan ook. In 1876 werden zijn uitgaven geschat op 2 procent van het nationaal inkomen. Van de honderden kamers is slechts een klein gedeelte voor het publiek te bezichtigen. Veel vertrekken zijn in restauratie.

Na de oorlog raakte de erfenis van Savoye in verval. Turijn, dat met het hoofdkwartier van Fiat als een magneet arbeiders aantrok uit het zuiden van het land, werd bestuurd door de communisten. Ze hadden weinig op met de Savoyes, 'die verraders en handlangers van Mussolini'. De koninklijke paleizenen buitenhuizen werden kantoor, universiteit of opslagplaats. De meest centrale paleizen werden musea, waar het volk kon zien hoe de koningen 'op de zak van de arbeiders het geld verbrast hadden'.

In 1997 werden 23 gebouwen van het Savoye-erfgoed in Piemonte op de monumentenlijst van Unesco gezet. Voor acht paleizen hebben Brussel, Unesco en de Italiaanse staat diep in de buidel getast: het erfgoed krijgt een facelift, met als deadline de Olympische Winterspelen van 2006 in Turijn. Nu het met Fiat al jaren bergafwaarts gaat, wil de regio zich richten op de ontwikkeling van het toerisme. Het Koninklijk Paleis en Paleis Carignano zijn nog in restauratie. Ook Kasteel Vallentino, met twee torens van baksteen aan de sponde van de rivier de Po, staat nog in de steigers.

Op visite in Turijn maakte Emanuele Filiberto met zijn neef Serge voor het eerst een ronde langs het oude familiebezit. Behalve het koninklijk paleis bezocht hij het jachtkasteel Stupinigi en de landelijk gelegen basilica Superga waar zijn voorouders begraven liggen, ongeveer tien kilometer buiten de stad. De zoon van de meikoning was een jaar of acht toen hij Italië verliet en kende Piemonte alleen uit de verhalen van zijn ouders. Hij zei geschokt te zijn over de bedroevende staat van het erfgoed. 'Er moet zoveel gebeuren dat eigenlijk zestig geleden gedaan had moeten worden. De stichting van mijn zoon houdt zich met monumentenzorg bezig. Ik zal er met hem over praten.' De uitspraak van de koningszoon was opmerkelijk en wordt door critici gezien als een poging mee te vissen in de subsidiepot. Want dat de familie ambities heeft is duidelijk.

Serge di Jugoslavia woont in voormalige paardenstallen. De prins heeft zijn joggingpak nog aan. Hij is net thuis van aerobics en moet nog koken. De inrichting van zijn apartement past zo in een reclamefolder van Ikea: parket op de vloer, een rode bank, kleurige kleedjes uit India. Door de kamer zweeft een soft new agemuziekje.

'In de toekomst kan Savoye een toonaangevende rol spelen', zegt Serge terwijl hij de pasta op het vuur zet. 'Voor een monarchie is het nu nog te vroeg, dat zit er niet in.' Hij denkt aan een functie voor de koningszoon als buitengewoon ambassadeur van Italië. 'Wij Savoia hebben internationale contacten, we spreken onze talen.' Maar zijn gedachten gaan verder. 'Je weet nooit wat er in de toekomst gebeurt. Kijk naar het Spanje na Franco en Bulgarije.' In Bulgarije keerde Simeone II, zoon van de verbannen koning Boris III, na 55 jaar terug in het land, ditmaal als politicus.

Het parlement stemde er mee in dat de Savoyes weer konden terugkeren, mits ze geen claim legden op welk recht of welk bezit dan ook. De familie heeft interesse in de juwelen van 23 miljoen euro die ze in Italië achterlieten, maar maakt, zeggen juristen, weinig kans. De juwelen zijn staatsbezit. Ook wat betreft de oude paleizen en buitenhuizen van Savoye heeft de familie wettelijk gezien weinig verweer. Umberto verkocht in 1986 het laatste privébezit in Piemonte, het inmiddels gerestaureerde Kasteel Raccognini aan de Italiaanse staat.

De borden met pasta worden op tafel gezet. De prins heeft verse tagliatella gemaakt met broccoli en funghi. Hij ontkurkt een fles rode wijn en schenkt voor zichzelf water in. 'We moeten nu zorgen dat we iets terug krijgen van onze erfenis', zegt hij bedachtzaam tussen twee happen door. Hij laat een folder zien met afbeeldingen van alle zestien paleizen van Savoye in Piemonte. 'Ik weet dat een rechtszaak tegen de staat heel moeilijk wordt. Misschien is er een deal te maken: dat Savoye bijvoorbeeld gratis in een van de paleizen kan wonen of een huis van de staat krijgt. Een rechtszaak is niet goed voor het imago van het land.'

Hij zet zijn duim op een kasteel met gedecoreerde trappen en leeuwen op sokkels. Het pastelkleurige gebouw steekt strak af tegen een helblauwe lucht. De ogen van Serge kijken dromerig. 'Kijk, dit is toch fantastisch. Ik denk dat ik in dat gebouw zou willen wonen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden