Heimwee naar een dubbele moraal

Wat hypocrisie in het huwelijk kan heilzaam werken. De klassieke eis tot eerlijkheid kan alleen worden volgehouden als wensen en verlangens van de partners parallel lopen....

CONSERVATIEVE cultuurcritici lijken er soms van uit te gaan dat seks voor en buiten het huwelijk een uitvinding is van de jaren zestig. Het uitbannen van de verheerlijking van zulke praktijken is dan voldoende om de deugdzaamheid te laten terugkeren en ieder gelukkig te laten worden. Zo ook Joshua Livestro, die in Reflex van 30 december onder jongeren van de 'Renaissancegeneratie' een herwaardering signaleert van kuisheid en romantische liefde.

'Zij zijn de valse beloften en loze woorden van hun ouders over de bevrijding die onbekommerde seks met zich mee zou brengen zat.' Livestro gelooft dat Nederlandse jongeren binnenkort het voorbeeld van hun Amerikaanse leeftijdgenoten zullen volgen en net als zangeres Britney Spears seks voor het huwelijk zullen afwijzen, en eenmaal getrouwd, monogaam zullen blijven.

Bij Livestro is de wens de vader van de gedachte. Van kuisheid is namelijk geen sprake. Het laatste grote onderzoek, Jeugd en Seks '95, is weliswaar niet heel recent, maar daarin noemde slechts een kwart van de meisjes 'vaste verkering' een voorwaarde voor seks. 'Veel voor elkaar voelen' was genoeg.

In 1990 was dat nog bijna het dubbele. Eerst flink experimenteren, dan pas je binden, lijkt het devies. Zelfs in het door Livestro ten voorbeeld gestelde Amerika is het leven sterker dan de leer. In een onderzoek van Leitenberg en Saltzman, vorig jaar gepubliceerd in The Sexual Archives, bleek dat 31 procent van de meisjes van 15 jaar al eens seksuele gemeenschap heeft gehad. Van de meisjes van 16 jaar is dat al 45 procent.

De opvattingen over vreemdgaan zijn daarentegen wel veranderd. Livestro heeft gelijk dat de afkeuring daarvan onder de jeugd toeneemt. Maar dat is meer een teken van contractdenken dan van een herwonnen geloof in de romantische liefde. Juist de seksuele vrijheid maakt monogamie tot een afspraak, zoals Jan Latten van het CBS bij de verschijning van het rapport Jeugd en Seks '95 opmerkte in de Volkskrant: 'Partners maken afspraken. Ze moeten de ander kunnen vertrouwen. Als die afspraak geschonden wordt, hoeft de relatie niet meer.' Met deze afkeer van hypocrieten die het ene beloven en het andere doen, betonen de jongeren zich echter veel meer erflaters van de jaren zestig dan Livestro beseft.

De crux van het gedachtegoed van de jaren zestig is namelijk niet zozeer het prediken van losbandigheid, als wel het afwijzen van elke dubbele moraal. Seks voor en buiten het huwelijk is niet uitgevonden in de jaren zestig. De zogenaamde 'moetjes', gedwongen huwelijken omdat de bruid zwanger is, waren in de jaren vijftig een bekend fenomeen. In De Spermaoorlog merken Robin Baker en Mark Bellis op dat genetici bij onderzoek naar erfelijke ziekten hebben geconstateerd dat 5 procent van de kinderen onmogelijk verwekt kan zijn door de man die voor de vader doorgaat.

Al deze overtredingen jegens de goede zeden werden in het geniep gepleegd. Daarmee wilden de hemelbestormers van de jaren zestig afrekenen. Niet alleen homo's, iedereen moest uit de kast. Verlangens konden niet verkeerd zijn. De bevrijding van de burgerlijkheid moest leiden tot een triomf van oprechtheid en authenticiteit.

De schaamte voorbij betekende dat mensen op het gebied van seks geen andere autoriteit erkennen dan zijzelf en hun partners. Conservatieven menen dat deze wetteloosheid automatisch leidt tot losbandigheid. Zij geloven immers dat de mens geneigd is tot het kwade en dus alleen door strikte normen van buiten tot de orde geroepen kan worden.

De logica van de jaren zestig is optimistischer. Het afwijzen van door anderen opgelegde normen sluit immers niet uit dat mensen zich allerlei normen eigen maken. Zo is de overtuiging dat 'Seks natuurlijk is, maar nooit vanzelfsprekend' met succes ingeburgerd geraakt. Zelfopgelegde normen heb je in alle vormen en maten. Ze zijn ook niet altijd zinnig of een garantie voor een soepele omgang. Een tijd was de opvatting populair dat partners wel vreemd mochten gaan, maar het wel altijd moesten vertellen. Ik kende een stel dat zelfs als regel had dat overspel vooraf gemeld moest worden.

Het maken van een conservatieve afspraak vormt in tegenstelling tot wat Livestro hoopt echter geen breuk met de jaren zestig. Het credo blijft immers. Geniet, maar alleen na goed overleg. De gegroeide afkeer van vreemdgaan onder jongeren getuigt dan ook niet van een hernieuwd besef van schaamte maar van zelfbewustzijn en welbegrepen eigenbelang. Ze denken gewoon dat ze van ontrouw niet gelukkig worden.

Het wordt eigenlijk pas interessant als we kijken wat er gebeurt als ze ondanks hun onberispelijke mores niet permanent overlopen van gelukzaligheid. Livestro omzeilt deze vraag door kuisheid en romantische liefde aan elkaar te koppelen. Zo kon hij de suggestie wekken dat het fatsoen kan terugkeren zonder dat ook de dubbele moraal in ere wordt hersteld. Het getuigt echter van gevaarlijke hoogmoed te denken dat hypocrisie voorgoed verbannen kan worden. Of beter: het is een misvatting dat dat een prettige wereld oplevert.

De Amerikaanse literatuurcriticus Lionel Trilling heeft in Sincerity and Authenticity de magische belofte van oprechtheid ooit treffend weergegeven met een citaat van Shakespeare uit Hamlet: 'Dit boven alles: wees trouw aan jezelf, dan kun je nooit meer leugenachtig zijn tegen anderen.' In de romantische voorstelling is oprechtheid een voorwaarde voor ware liefde. Maar deze eis van eerlijkheid kan alleen volgehouden worden als de wensen en de verlangens van de partners parallel lopen. In de praktijk zijn tegenstellingen aan de orde van de dag. En die conflicten gaan meestal niet over seks. De conservatieve idee dat als we onze bronstigheid maar onder controle krijgen alles verder in orde komt, is dus enigszins naïef.

Liesbeth Wytzes was op de Forumpagina van 19 juni 1999 eerlijker. Mensen worden tegenwoordig wel tachtig of meer. Wie kan geloven dat een stel dat elkaar als twintigers ontmoet zestig jaar lang geniet van de romantische liefde? Echtparen vormen geen onvoorwaardelijke twee-eenheid meer. De verbintenissen zijn niet langer onvoorwaardelijk. Ze moeten steeds bevestigd of verbroken worden.

Wytzes stelt onomwonden dat moderne mensen daarom moeten kiezen tussen twee kwaden: wie vooral trouw is aan zichzelf kan geen relatie volhouden en belandt in een patroon van seriële monogamie. Wie vooral trouw is aan anderen levert zich over aan het grote compromitteren.

Voor een conservatief als Livestro is de eerste optie natuurlijk onwenselijk. Het huwelijk is immers heilig en eeuwig. Maar de tweede is evenmin fraai, want daar hoort volgens Wytzes bij dat geaccepteerd wordt dat normen, afspraken en idealen soms niet tellen. In een langdurige relatie moeten partners af en toe iets door de vingers zien.

Opmerkelijk genoeg krijgt Wytzes voor dit standpunt bijval van de antifeministe Laura Doyle. In haar boek The Surrendered Wife roept de Amerikaanse haar seksegenoten op niet te zeuren als een man een keer ontrouw is geweest. Ruzie levert namelijk niets op. Ze hanteert een simpele magische formule. Romantische liefde is alleen mogelijk als er geen conflicten zijn en dus komt de liefde vanzelf terug als u elke confrontatie uit de weg gaat.

Dat tegengestelde meningen en een beetje strijd een relatie levend houden, wil er bij haar niet in. Vrouwen moeten daarom de strijdbijl begraven. Een goede echtgenote tracht niet langer van haar man een beter mens te maken. Ze sluit haar ogen als hij als een wilde autorijdt en heeft nooit hoofdpijn als hij zin heeft. Wie een man wil, moet bereid zijn zich op te offeren en dus komt assertiviteit en trouw zijn aan jezelf in haar woordenboek niet voor.

Doyle steekt de draak met het idee dat alle conflicten en tegenstellingen uitgepraat en opgelost kunnen worden. Ze doet dat natuurlijk op karikaturale wijze. Al moet niet worden onderschat hoe serieus ze wordt genomen. Haar boek verschijnt binnenkort in Groot-Brittannië in een oplage van honderdduizend exemplaren. Door haar extremisme laat Doyle haarscherp zien dat het vermijden van conflicten om een relatie te redden een breuk is met het idee dat trouw aan jezelf een voorwaarde is voor trouw aan anderen. Goede manieren vereisen altijd een zekere mate van zelfverloochening. Je laat je immers niet leiden door wat je wilt, maar door wat van je wordt verwacht.

Voor de hemelbestormers van de jaren zestig is dat een onverdragelijke en leugenachtige gedachte. Alsof schijn belangrijker is dan waarheid! De filosofe Judith Shklar heeft feilloos de achterkant geschetst van deze praktijk, waarbij hypocrisie het grootste kwaad is. Streven naar oprechtheid en authenticiteit is vaak een excuus voor een gebrek aan inleving in anderen. Het leidt niet zelden tot wreedheid. Peter van Straaten heeft dat in een tekening ooit scherp neergezet. Op een bank zitten een te dikke man en een vrouw met doorgelopen make-up. Hij: 'Ik zal eerlijk tegen je zijn.' Zij: 'Als je dat maar laat.' Een beetje leugenachtige wellevendheid kan geen kwaad.

De daling van het aantal echtscheidingen de laatste jaren (van 33 naar 25 procent) legt Livestro uit als een teken van toenemende kuisheid en een hersteld geloof in de romantische liefde. Het kan echter net zo goed duiden op een brede pragmatische inslag en de daarbij horende hypocrisie. Dit betekent natuurlijk niet dat echtelieden beter af zijn door zich deels aan te passen en de rest stiekem te doen.

Laatst hoorde ik iemand gekscherend zeggen dat hij een strikte scheiding aanbrengt tussen zijn huwelijk en zijn privé-leven. Dat gaat misschien te ver. Maar een beetje hypocrisie is een goed smeermiddel. Het betekent soms jezelf en soms de ander tekortdoen. Het is ook geen ondermijning van de moraal. Met elk klein bedrog wordt de norm immers weer bevestigd.

Voor Livestro die zo droomt van fatsoen zonder hypocrisie is het misschien een harde klap, maar er bestaat nu eenmaal geen moraal zonder dubbele moraal.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden