Heimelijk onderbroekenleed

Meer dan een miljoen Nederlanders verliezen nu en dan ontlasting. Erover praten doet bijna niemand. Terwijl er heel wat mogelijke oplossingen zijn....

Als Anje Flach (49) uit Almere bij haar zoon in Den Haag op de bel drukte, zette hij meteen alle deuren open, inclusief de wcdeur. Dan stormde zijn moeder de trap op, direct door naar het toilet en pas als de nood gelenigd was, volgde de begroeting.

Ook de vriend van Flach wist niet beter. Een wervelwind, een spoor van sleutels, jas, tas en sjaal door het huis, vervolgens het geluid van de stortbak en dan was ze er weer. Een half uurtje ongeveer, hooguit drie kwartier, en dan diende de volgende plasbeurt zich aan.

'Je moet een beetje creatief zijn en niet preuts of kieskeurig. In het bos plassen, daar draai ik mijn hand niet voor om', zegt Henny van de Scheur (52) uit Veenendaal, die gemiddeld twintig keer op een dag naar de wc ging en dan ook nog 's nachts vier keer uit bed moest.

'Ik schrijf inderdaad wel eens wildplas-verklaringen uit om boetes te voorkomen', lacht uroloog dr. Bert Messelink van het Bekkenbodemcentrum van het Onze Lieve Vrouwe Gasthuis (OLVG) in Amsterdam. Vandaag heeft het centrum met de Stichting Bekkenbodem Patien (SBP) een informatiedag georganiseerd over alle nare ongemakken in het onderlijf, waarvan incontinentie de meest voorkomende is.

Kwalen die we liever niet willen weten, want poep-en piesverhalen zijn reuze leuk als je drie bent en opgewekt in een luierbroekje met leuke poppetjes rondstuitert. Maar als je volwassen bent en bij de kassa van de supermarkt staat terwijl plotseling de urine of de ontlasting langs je benen loopt, dan is dat niet echt een dijenkletser bij de borreltafel. Áls je al aan de borreltafel verschijnt, want veel mensen met incontentieproblemen laten zich bij zulke sociale gelegenheden liever niet zien.

Rond de 1,2 miljoen Nederlanders hebben er last van. Ze - meest vrouwen - verliezen ongewild urine bij lachen, niezen, hoesten of tillen ('inspannings-incontinentie'), of kunnen hun plas niet ophouden als gevolg van een overactieve blaas ('aandrang-incontinentie'). Rond 10 tot 15 procent van die 1,2 miljoen heeft last van ontlastingincontinentie, schat Messelink, die sinds een jaar of twee ook in het OLVG Bekkenbodemcentrum Prinsengracht zijn spreekuren houdt.

Een groot deel van de incontinentieproblemen doet zich voor in verzorgingshuizen (de helft van de bewoners) en verpleeghuizen (bijna 90 procent). Ruim 10 procent (99,8 miljoen euro) van het totale budget aan medische hulpmiddelen wordt besteed aan incontinentiemateriaal en het merendeel daarvan komt in de ouderenzorg terecht. Vaak ook omdat het aan tijd ontbreekt om de bewoners regelmatig naar het toilet te helpen.

Een veel kleinere groep hoort bij de beroepsbevolking, of is moeder (veel klachten ontstaan na de bevalling) en heeft zijn dagelijkse bezigheden. Maar incontinentie-patien hoor je zelden over hun ongemak. Hooguit is er eens iemand die wat erg vaak naar de wc moet. Je ruikt ze zelfs zelden, want daar zorgen ze wel voor.

Ter vergelijking: Nederland telde in 2000 naar schatting 475 duizend diabetespatien en zo'n 660 duizend coronaire hartpatien. Genoeg om luid met collectebussen te rammelen en spotjes uit te zenden voor preventie en voorlichting. Voor mensen die incontinent zijn, worden discrete reclames gemaakt die suggeren dat er met die-ofdie luier fluitend verder te leven valt.

De praktijk leert anders. 'Bij mij liep in keer die hele blaas leeg, daar is geen luier op berekend', zegt Flach. 'Je hebt altijd reservekleren mee, vochtige toiletdoekjes, gastendoekjes. Ontspannen weggaan is er niet meer bij.'

'Het is een verschrikking. Dit is echt h erg.' Mevrouw Huisman (72) uit Hippolytushoef verloor drie jaar geleden zomaar opeens haar ontlasting. Haar huisarts verwees haar door naar de internist en die concludeerde dat ze een prikkelbare darm had. 'Niks aan te doen, zei hij, en toen kon ik heengaan.' Medicijnen geprobeerd, fysiotherapie, het heeft niet geholpen. 'Je schaamt je dood. De mensen ruiken je. Je durft nergens meer naar toe, want je weet nooit wanneer het gebeurt.'

Ook bij ontlasting-incontinentie, die vaak een nog veel grotere emotionele en sociale belasting vormt voor de pati, is meer dan de helft te helpen of kan in ieder geval de kwaliteit van leven worden verbeterd, meent maag-darmleverarts dr. Bert Baak, die deel uitmaakt van het OLVG-bekkenbodemteam. Bijvoorbeeld met medicijnen die de ontlasting dunner maken of juist meer binden. Maar er moet dan wel tijd en aandacht voor zijn.

'Er is absoluut onvoldoende aandacht voor. Heel nuttig, zo'n informatiedag', vindt uroloog dr. Pieter Venema die in het Haagse Leyenburg Ziekenhuis na vijf jaar doorzetten een Poliklinisch Continentie Centrum heeft waar hij met twee gespecialiseerde verpleegkundigen en twee bekkenbodemfysiotherapeuten uitsluitend patien met incontinentieproblemen behandelt.

'Er is bij vrouwen en artsen zoveel onwetendheid en onkunde', zegt hij. 'Van de vrouwen boven de veertig is 30 procent wel eens nat en 10 procent heeft daar ernstig last van. Hoort bij de leeftijd, denken ze. Is niets aan te doen. De huisarts heeft het vaak te druk om er echt aandacht aan te geven en schrijft al gauw een recept voor incontinentiemateriaal. Terwijl het merendeel van de klachten echt goed te verhelpen is.'

Met goed plassen bijvoorbeeld. Veel vrouwen zitten absoluut verkeerd op de pot. 'Je moet rechtop zitten, ontspannen, beide benen op de grond, desnoods met een krukje, en absoluut niet persen. Als je eerst de bekkenbodem ontspant, loopt de blaas vanzelf leeg', vertelt Venema. Maar zijn eigen vrouw wist dat ook niet. 'Dat had je ook wel eens tegen mij mogen zeggen, zei ze.'

Adviezen voor eten en vooral drinken helpen ook. Vrouwen met aandrangincontinentie hebben de neiging om weinig te drinken, aldus Venema, maar dat is juist verkeerd. 'Per kilo lichaamsgewicht 20 tot 25 milliliter vocht per dag en dan niet teveel koffie, thee of cola omdat de blaas weer kan prikkelen', zegt hij. Bij iemand van veertig kilo is dat dus liter en bij iemand van tachtig twee. 'Als je minder drinkt, is de urine geconcentreerder en prikkelt deze de blaas des te meer.'

Dat zijn de raadgevingen die op het terrein liggen van de continentieverpleegkundige en de bekkenbodemfysiotherapeut. Volgens Messelink heeft ongeveer 75 procent van de mensen met urine-incontinentie baat bij bekkenbodemfysiotherapie. De kamer van de fysiotherapeut van het bekkenbodemcentrum is uitgerust met speciale apparatuur die via een elektrodenstaafje in de vagina (of in de anus bij mannen) op een beeldscherm exact de spierspanning kan weergeven. 'Dit apparaat is heel illustratief', zegt Messelink. 'Patien kunnen precies zien of ze de juiste spieren aanspannen.'

Vrouwen met inspannings-incontinentie die geen andere problemen hebben, zijn met vier tot zes behandelingen geholpen. Bij vrouwen met aandrangincontinentie duurt het ongeveer twaalf tot vijftien sessies. Dat is nog altijd peanuts in vergelijking tot de tijd - vaak jn - waarin de vrouwen ermee rondlopen. 'Er zijn er bij die zeggen: dit had ik tien jaar eerder moeten doen, en dat bedoelen ze dus letterlijk.'

Er zijn er ook bij die het niet met hun echtgenoot durven te bespreken, of bij wie het seksleven spaak loopt omdat ze urine of ontlasting in bed verliezen - of bang zijn dat het gebeurt. Dan is een incontinentieprobleem een seksueel probleem geworden en als het lang genoeg duurt ook een relatie-probleem. De seksuoloog is dus geen overbodige luxe in hun bekkenbodemteam, waarin naast de uroloog en de fysiotherapeut nog een gespecialiseerde verpleegkundige, een gynaecoloog, een maagdarm-leverarts en een chirurg zitten.

Wanneer bekkenbodemfysiotherapie geen uitkomst biedt, zijn er medicijnen. Henny van de Scheur gebruikt sinds twee maanden een nieuw middel tegen een overactieve blaas. Het helpt, in zoverre dat ze nu nog maar veertien keer overdag naar de wc moet en twee keer 's nachts. Een hele vooruitgang, zegt ze zelf. 'Je kunt toch langer slapen.'

Bij hardnekkige inspannings-incontentie is een TVT-operatie een oplossing. Hierbij wordt een bandje onder de plasbuis aangebracht, waardoor de spieren een stevige onderlaag hebben om de plasbuis dicht te drukken. Daarbij kunnen complicaties optreden, maar als het werkt, dan werkt het ook goed.

'Ik durfde er eerst niet op te vertrouwen', zegt de 44-jarige Carla van Delft uit Boskoop. Zij werd in september 2003 geopereerd en was, na vijftien jaar schipperen, van de ene op de andere dag continent. Ze kan nu hardlopen en naar aerobics - voor de operatie ondenkbaar zonder een kletsnatte broek.

Tot voor kort was bij aandrang-incontinentie het arsenaal aan mogelijkheden snel uitgeput. Sinds een jaar of tien is er 'deze elegante techniek', zoals Messelink die noemt.

Hij haalt een neurotransmitter ter grootte van een aansteker uit zijn la die bij de bil onder de huid wordt aangebracht en via een elektrode, die bij de zenuw is achter het heiligbeen is gelanteerd, signalen naar de hersenen stuurt. Op die manier kan zowel de functie van de blaas als die van de darm worden gereguleerd en kunnen urineen ontlasting-incontinentie beide worden verholpen.

Anje Flach kreeg in maart dit jaar zo'n implantaat. Dat deed wel even zeer en ze had een blauwe bil, maar ze is er zielsgelukkig mee. 'Ik heb nog wel af en toe een ongelukje, ik draag ook nog het lichtste maandverband, maar ik zit niet meer nat in de kleren, ik hoef nu nog maar om de drie uur naar de wc en ik hoef geen extra kleding meer mee.'

'Ik zou zo graag willen dat er voor mij ook iets was', verzucht mevrouw Huisman. 'Mijn man is kerngezond en wil graag op vakantie, maar ik durf niet.' Voor haar was het al een wonder dat haar darmen zich op de huwelijksdag van haar dochter koest hebben gehouden. Misschien wel omdat ze vijftien kilo was afgevallen, denkt ze hoopvol.

'Het was een topdag. Nergens last van.' Maar ze had wel een lange zwarte rok aan. Voor het geval dat. Dan valt het niet meteen zo op. Want je weet het nooit zeker. Het is hollen of stilstaan.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden