InterviewFilosoof Marli Huijer

Heiligt het doel de middelen? Filosoof Marli Huijer: ‘Ik weet eigenlijk niet wat het doel is’

Marli Huijer, filosoof. Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

Nemen we in alle haast wel de goede besluiten? En hoe weten we dat? Filosoof en voormalig arts Marli Huijer plaatst vraagtekens bij de ‘intelligente lockdown’. ‘Veel maatregelen lijken voort te komen uit de gedachte: beter het zekere voor het onzekere nemen. De ruimte voor een afwijkend geluid wordt daardoor kleiner.’

Op de vraag of het doel de middelen heiligt in de strijd tegen corona, valt de hoogleraar filosofie en oud-Denker des Vaderlands even stil. ‘Ik weet eerlijk gezegd niet eens wat het doel is. Proberen we te voorkomen dat het aantal ic-bedden vol raakt? Proberen we te zorgen dat zo min mogelijk mensen besmet raken? Of willen we dat niemand sterft aan corona?’.  

We proberen ‘de curve af te vlakken’, zodat de zorg niet overvraagd wordt, zo hopen we het aantal coronadoden zo laag mogelijk te houden?

‘Maar dat roept onmiddellijk vervolgvragen op. Waar sterven mensen precies aan, wat is een corona-sterfgeval? En als mensen niet nu op de ic sterven, maar aan een andere aandoening over drie weken of een half jaar – tellen zij dan ook mee?

‘Feitelijk wil je weten hoeveel extra levensjaren je wint met de huidige ingrijpende maatregelen, maar die som is pas járen later te maken. Het kan zo zijn dat er in 2020 niet de gebruikelijke 150 duizend mensen sterven, maar 155 duizend. En wat nu als er het jaar erop 145 duizend mensen sterven? Daar komt nog bij dat door het uitstellen van andere behandelingen ook extra levensjaren verloren gaan. Ik vind dat de overheid expliciet moet benoemen wat het precieze doel is. Want dat is, en ik zeg het nog maar een keer, nu niet helder.’

U stoort zich aan het noemen van het aantal ic-opnamen en sterftecijfers, zei u bij Nieuwsuur.

‘Het publiek wordt dagelijks om de oren geslagen met coronacijfers, maar wat zeggen die cijfers, en hoe moeten we die plaatsen in het perspectief van het gegeven dat het leven weinig zekerheden kent, behalve de onherroepelijke komst van de dood?

‘Als ik lees dat de gemiddelde leeftijd van de gestorvenen 82 jaar is, wat weet ik dan? Moet ik het dan minder erg vinden? We worden geacht iets te kunnen met zo’n getal, maar dat kunnen we niet. 

‘Vooropgesteld, ieder mens moet de mogelijkheid hebben om niet vroegtijdig te sterven. Maar uiteindelijk kunnen we er niet omheen dat doodgaan bij het leven hoort. Het lijkt alsof we dat niet langer accepteren. We leven zo veel langer dan voorheen, maar het is natuurlijk nooit genoeg. Alleen al dat oorlogsjargon, de ‘strijd’ en ‘frontlinies’ tegen corona. Het gaat volgens mij om een ander, onderliggend gevecht dat we op voorhand verliezen: dat tegen onze sterfelijkheid.’

De filosoof maakte de afgelopen week een wandeling in het park met haar dochter. Op gepaste afstand, zonder de gebruikelijke omhelzing of aanrakingen. Het is plots de ultieme vorm van ouderliefde: hun onthouden van fysieke affectie. Huijer beseft heus dat het wellicht gemakkelijker praten is over de dood als je niet de achterblijvende partij bent. Maar ze vraagt zich af wat mensen zouden kiezen als het ze op de man af werd gevraagd: bewegingsvrijheid, menselijk contact en een sociaal leven of een inperking van die vrijheden ter bescherming? ‘Het zou kunnen dat een aantal in de afweging tussen eenzaamheid en het risico op de dood niet voor een quarantaine zouden kiezen. Ook omdat de maatregelen geen garantie bieden dat besmetting uitblijft.’

U was geen voorstander van het sluiten van de scholen.

‘Het RIVM ook niet. De sluiting van de scholen is onder druk tot stand gekomen, dat gaf Rutte ruiterlijk toe. Ik vond dat democratisch geen goede zet. Het was de oproep van de Federatie Medisch Specialisten die de doorslag gaf. Terwijl hun blik vooral op het microniveau is gericht, op het redden of genezen van de individuele patiënt. Zij zijn minder dan de epidemiologen van het RIVM gewend om over maatschappelijke vraagstukken na te denken. En als de scholen eenmaal gesloten zijn, draai je dat niet zomaar terug.’

Waarom niet?

‘Stel dat de scholen weer opengaan en het aantal doden of ic-opnames neemt toe, dan zal iedereen een causaal verband zien – ongeacht of het er is. Terwijl de rol van kinderen in de besmetting mogelijk relatief gering is.

‘Onderwijs is de grote gelijkmaker. In de klas krijgt elk kind dezelfde kansen. Nu zijn er veel kinderen die thuis geen onderwijs krijgen, omdat het er onveilig is of te druk, omdat hun ouders geen of weinig onderwijs hebben genoten of de kinderen geen laptop hebben om mee te doen aan online lessen. Dat creëert ongelijkheid.

‘Bovendien hebben kinderen andere kinderen nodig. Het sociale aspect is minstens zo belangrijk – spelen, rennen, onder groepsgenoten zijn. Nog los van de impact die het thuisonderwijs op het leven van ouders heeft.

‘Veel maatregelen lijken voort te komen uit de gedachte: beter het zekere voor het onzekere nemen. Om te voorkomen dat je achteraf te horen krijgt dat je er niet alles aan hebt gedaan. De ruimte voor een afwijkend geluid wordt daardoor kleiner.’

Hoe bedoelt u?

‘Het lijkt me een belangrijk onderdeel van een democratie om beleid en maatregelen te bevragen. Onder de tijdsdruk die er nu is, lukt dat niet goed. Dat is een groot gemis. Uit angst voor corona geven wij de overheid bevoegdheden waarover we normaal gesproken uitgebreid debatteren en goed, op het terrein van privacy, voor zouden waken.’

Oud-huisarts Charles Koning (83) keek twee weken naar zijn demente vrouw Adriana door de verrekijker, omdat hij niet in het verpleeghuis in Hendrik-Ido-Ambacht op bezoek mocht. Ze kennen elkaar sinds 1956 en zijn bijna 58 jaar getrouwd - ze zijn nooit eerder van elkaar gescheiden geweest. Beeld Werry Crone / Hollandse Hoogte.

U pleit voor muiterij?

‘Als burger moet je accepteren dat er bij een epidemie een kapitein aan het roer staat, dat is in Nederland het kabinet dat besluiten neemt op advies van het RIVM, het democratisch aangewezen kennisinstituut en in tijden van nood de plek waar de afgewogen raad vandaan dient te komen. Tegen de maatregelen moet je niet muiten. Maar in het publieke debat moeten we kritische vragen stellen.

‘Als publieksfilosoof zie ik het als mijn taak om het handelen te bevragen. Klopt dit wel, wat is eigenlijk het doel, wie heeft dit bedacht en hoe wegen we verschillende perspectieven?’.

Het bevragen van de maatregelen lijkt al snel inhumaan. Het beschermen van de kwetsbaren versus een darwinistisch survival of the fittest. Maar het zijn toch juist ook veel kwetsbare groepen – lichamelijk of geestelijk zieken, vrouwen en kinderen in huizen met geweld of misbruik, eenzamen, de allerarmsten – die nu de dupe zijn?

‘Die vraag komt voort uit de kantiaanse redenering dat we elk afzonderlijk leven moeten respecteren en pogen te redden. Daartegenover heb je het utilistische standpunt dat je het grootste geluk voor het grootste aantal mensen nastreeft. De arts die op microniveau het beste voor de individuele patiënt doet kijkt er anders tegenaan dan de overheid die moet zorgen voor de optimale verdeling van schaarse middelen. Ik ben geen kantiaan of utilist, maar een pluralist, iemand die zoveel mogelijk perspectieven in een afweging meeneemt.

En die dus vragen stelt als: geef je voorrang aan mensen met corona of aan mensen met andere ernstige aandoeningen?

‘Voor mij is zes weken misschien niet lang, maar wat als je een psychische stoornis hebt en nu geen hulp kunt krijgen, of als je thuis bent komen te zitten met een ernstig gehandicapt kind van wie alle dagstructuur en hulpverlening is weggevallen?

‘Als dit allemaal voorbij is, zal er een parlementair onderzoek moeten komen om de gekozen strategieën te evalueren. Dat zal vooral gebeuren in gezondheids- en economische termen. Maar hoe weeg je de artiest die net in deze maanden het hoogtepunt van zijn carrière in het theater zou gaan beleven en misschien wel geknakt is in zijn carrière, de opgeheven muziekgezelschappen, de failliete boekhandels. Wat doet het cultureel met ons?

Op de Dalton basisschool Louis Bouwmeester worden laptops aan ouders en leerlingen in bruikleen gegeven. Omdat scholen gesloten zijn, krijgen leerlingen les via internet. Beeld Guus Dubbelman / De Volkskrant

‘En wat doet zo’n periode van social distancing met het gemeenschapsgevoel? Het lastige aan een virus is dat het ook een soort vijandsdenken in zich draagt. Het zijn je medemensen die je gezondheid bedreigen. Wat doet het op de lange termijn als er zo veel wantrouwen in de samenleving sluipt?’

Veel mensen schrikken van het idee dat we nog lange tijd in een wereld met een afstand van anderhalve meter zullen leven. Hoe ziet u dat?

‘Ik ben eerlijk gezegd blij met het woord ‘anderhalvemetereconomie’, omdat het zo duidelijk is, en het valt me in de stad op hoe mensen daar een creatieve invulling aan weten te geven. Ik denk dat het een goede strategie is om stap voor stap terug te keren naar de oude situatie.

‘Maar we zijn zulke door en door lichamelijk wezens, dat houd je niet heel lang vol, we zullen weer naar elkaar toe gedreven worden. Hopelijk kan het voor mensen onder de 20 sneller opgeheven worden, nu steeds duidelijker wordt dat deze groep minder bevattelijk is en niet ernstig ziek wordt – want pubers en kinderen, die moeten aanraken, dat is hun hele levensenergie. Ik ben al zoveel aangeraakt, ik kan wel eventjes met ietsje minder.’

U wilt meer kritische stemmen horen in het publieke domein. U bent zo’n stem, maar u stelt voornamelijk vragen. Zijn er ook antwoorden?

‘Het is niet aan de filosoof om de antwoorden te geven maar om schijnbare vanzelfsprekendheden onderuit te halen. Het is aan de overheid om te zeggen wat de afwegingen zijn en wat het precieze doel is van quarantainemaatregelen, testen en gekozen medische behandelingen. Daarnaast raad ik ouderen aan om met vrienden of kinderen het gesprek aan te gaan over wat goed sterven is.’

Als u nu het kabinet advies zou mogen geven, wat zou u dan zeggen?

‘Zorg dat de aandacht minder op de sterftecijfers is gefocust. Besef dat wat niet in cijfers is uit te drukken, zoals de sociale, culturele, psychologische en politieke gevolgen, even belangrijk is. Bedenk creatieve oplossingen om afstand te blijven houden en handen te wassen, maar wees terughoudend met insluitings- en surveillancemaatregelen. En accepteer dat mensen uiteindelijk ergens aan dood gaan, hoe ver we de levensverwachting ook weten op te rekken.’

Lees verder over de dilemma’s en het leven na de lockdown

Wie moeten we redden, de allerzwaksten of een nieuwe generatie? Verslaggever Peter Giesen beschrijft een duivels dilemma.

‘Houd het hoofd koel en plaats ziekte en dood in perspectief’, betoogden Ira Helsloot en Peter Olsthoorn

Nederland na de lockdown: ‘Dit wordt het grootste experiment dat we ooit hebben gedaan.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden