Heilige marmer van Carrara gaat in de tandpasta

De bergen van Carrara herbergen het witte goud waar Michelangelo zijn Pietà van maakte. Tegenwoordig belandt het wereldberoemde marmer in de supermarkt.

CARRARA - De hand van Antonio Andrei heeft vier vingers. Zijn pink is slechts een stompje. 'Zo gaat dat bij dit werk', zegt de 43-jarige Italiaan. Hij steekt een sigaret op. Ook zijn collega's missen vingers.


Andrei staat op het trapje van een grote gele bulldozer, midden tussen de toppen van de Apuaanse Alpen in Noord-Toscane. De weg waarover hij dagelijks richting zijn werk rijdt, is kronkelig en steil. Zijn werkvloer is een uit de bergwand gegraven plateau, waarover continu stofwolken stuiven. Voor tien euro per uur werkt Andrei er lange dagen, in de brandende zon of tussen de sneeuw. Altijd omringd door het gebonk van vallende stenen, het getik en gekletter van machines en het constante ronken van een kettingzaag die zich een weg baant door de harde bergwand. Geregeld verwondt hij zich. Alles voor het marmer van Carrara.


Marmer van Carrara is misschien wel de beroemdste marmersoort op aarde. Het is zo wit dat het bijna transparant lijkt. Kunstenaar Michelangelo raakte betoverd. Tijdenlang trok hij door de Apuaanse Alpen op zoek naar het mooiste marmer voor zijn Pietà. Ook zijn beroemde David werd in deze bergen geboren, net als bijvoorbeeld de zuilen en de muren van de Sint Petersburgse Hermitage, de Marble Arch in Londen of de dom van Siena.


Heilige berg, doopten de bewoners uit de streek daarom een van de met 'wit goud' gevulde bergtoppen. Al voor de geboorte van Christus begonnen ze de kostbare blokken uit de bergwanden te beitelen. Vaders leerden hun zonen het ingewikkelde vak. Marmer is hard. Ze bewapenden zich met hamers, stokken, dynamietstaven, kabels en touwen om de berg van haar marmer te beroven. Geregeld moesten ze er een been voor opgeven, of zelfs een leven. Een geschikt blok marmer uit de berg halen, duurde minstens een maand.


Antonio Andrei doet het in een ochtendje. De machines waar hij als jonge jongen vol bewondering naar keek, zijn veranderd. Ze zijn sneller en minder arbeidsintensief. De kettingzaag van Andrei hoeft niet eens te worden vastgehouden en snijdt met een snelheid van vijftien meter per uur door de bergwand. Op een dag halen Andrei en zijn collega's zo drie marmerblokken uit de berg.


Milieuactivisten slaan alarm. Over de bergketen hebben zich meer dan 500 marmergroeven verspreid, die allemaal op hoge snelheid uit de bergwand snoepen. Als witte open wonden liggen ze op de groengrijze bergketen. Iedere drie vierkante kilometer is er een nieuwe marmermijn.


'Als dit zo doorgaat, blijft er geen marmer meer over', waarschuwt geoloog Mauro Chessa. De groeven worden marmerakkers genoemd, maar voor de 160 kilo marmer die iedere seconde wordt geoogst, groeit niks terug. Honderd jaar geleden haalden mijnwerkers jaarlijks zo'n 100 duizend ton marmer uit de berg, nu is dat 5 miljoen ton. Sommige bergtoppen zijn tientallen meters gedaald. Het bergwater is vervuild en de milieuactivisten waarschuwen dat de machines van de mijnwerkers zelfs knabbelen aan de bergwanden die tot beschermd gebied zijn benoemd. 'Er zijn wel afspraken, maar er is nauwelijks controle', zegt Chessa. Met zijn stichting We redden de Apuanen wil hij dat de marmermijnen sluiten.


'Als ze dat in het jaar 1400 hadden gezegd, had Michelangelo nooit de Pietà kunnen maken', zegt Carrara's viceburgemeester Andrea Vannucci. 'Marmer hoort bij Carrara. Het is onze bestaansreden.'


Maar het merendeel van Carrara's marmer belandt niet in de handen van talentvolle kunstenaars, maar in de supermarkt. Mijnwerkers slaan het in stukken en verkopen het aan multinationals, die de stenen onder aan de berg verder verpulveren. Marmer bestaat namelijk uit puur calciumcarbonaat: een zoutsoort die gebruikt wordt bij het maken van verf en cement. Het zit in kauwgom en in tandpasta. Stukjes Apuaanse Alpen op je tandenborstel.


Met de hamer van een grote gele wagen slaat Antonio Andrei een stuk marmer aan gruzelementen. 'Het is geen gezond blok voor de verkoop', zegt hij. 'Het blok dat we nu aan het uitsnijden zijn ook niet. De zijkant heeft rode vlekken, zie je.' Hij zucht. 'Hopelijk zijn de blokken daarachter beter. We gaan het proberen.' Bij marmerwinning hoorde altijd al afval. Toen een ondernemer de 'ongezonde' blokken in de jaren '80 begon op te kopen voor een spotprijs, was iedereen tevreden. De mijnen waren van de rommel af en de resten kregen ook nog een tweede leven.


'Maar tegenwoordig is afval produceren de belangrijkste activiteit van de mijnen geworden', zegt geoloog Chessa. Het levert niet zo veel geld op als een stuk marmer voor de kunst, maar de 'gezonde' blokken marmer zijn moeilijker te vinden. Calciumcarbonaat verkopen is makkelijker geld verdienen. Van de 1.800 vrachtwagens die iedere dag de bergmijnen uitrijden, zijn zeker 1.350 gevuld met 'afval.' 'Sommige groeven openen zelfs op delen van de berg waarvan iedereen weet dat er geen marmer voor de kunst te halen valt', zegt Chessa. 'Die produceren alleen maar afval.'


De technologie heeft Carrara veranderd. De stad van het witte goud is uitgegroeid tot een van de armste gemeenten van Italië. De af en aan rijdende vrachtwagens bezorgden zoveel overlast dat de gemeente een speciale 'marmerweg' liet aanleggen. Kosten: 119 miljoen euro. Van de 14 duizend banen die de bergen honderd jaar geleden boden, zijn nog ongeveer negenhonderd over. De rest is vervangen door de kettingzaag met diamantkoppen. Veel vrachtwagens rijden naar de installaties onder aan de berg of gelijk naar de haven. Marmer bewerken is goedkoper in China.


'We zouden rijker kunnen zijn als we het anders aanpakten', zegt Amadeo (40). Hij is beeldhouwer in een van de weinige marmerwerkplaatsen die nog open zijn in Carrara en werkt samen met kunstenaars als Santiago Calatrava en Jan Fabre. Voor hem staat een blok marmer. Spierwit. Zeker 6.500 euro waard. ' We zouden toerisme kunnen aantrekken met de natuur die we nog hebben en de natuur wat meer kunnen waarderen', zegt hij. 'Als we minder marmer uit de berg halen, kan de prijs misschien wel omhoog.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden