Heilige grond

De herinrichting van het kostbaarste stukje grond ter wereld, geldt als de meest ingewikkelde architectuuropdracht in de geschiedenis. Ground Zero , New York, moet een monument worden voor de slachtoffers van een gruweldaad, maar ook een plek om te flaneren. 'De strijd was het architectonisch equivalent van een atoomoorlog.'

Hij behoort tot het vaste decor van wat in New York na elf september 2001 een bedevaartsoord is geworden: het gapende gat waar eens de WTC-torens stonden. Phil Belpasso, straatmuzikant, is er elke dag, wind en regen dienende. 'De WTC-fluitist' wordt hij genoemd. Zijn verweerde hoofd en zijn volle, grijze baard doen eerder een zeeman vermoeden. Belpasso heeft een ingewikkeld verhaal over de historische onvermijdelijkheid van de catastrofe, gebaseerd op de gang van sterren en planeten.

Hij speelt zijn melodieën in trage, eindeloze herhaling, als een mantra. America the Beautiful of een gregoriaans kyrië; wat het ook is, het is muziek die bijdraagt aan het onheilsverhaal van de plek. Nog steeds is Manhattan een man wiens tanden met één klap uit zijn bek zijn geslagen.

Wordt het wat, dat nieuwe WTC? - zo luidt de vraag aan architect Daniel Libeskind, ontwerper van het masterplan voor de wederopbouw. Zal het een tochtig gat zijn op de zuidelijkste punt van Manhattan of zullen de mensen er flaneren en zich gelukkig prijzen met de nieuwe tijd? Libeskind glimlacht. Hij noemt de kans om iets coherents neer te zetten 'fantastisch'. Hij rept van Times Square in Londen en Piazza Navone in Rome, 'welbewuste ontwerpen om publiek te trekken als een magneet'.

Maar hoe weet hij of het zo werkt, hoe weet hij dat het straks niet op een teleurstelling zal uitlopen? Weer die glimlach, gevolgd door het eenvoudigste antwoord dat denkbaar is: 'Dat is de verantwoordelijkheid van de ontwerper. Als je goed bent, werkt het. Als je slecht bent, werkt het niet.'

Vorige week is het plan voor de nieuwbouw van Ground Zero definitief vastgesteld. Ook het herdenkingsmonument ter ere van de bijna drieduizend doden is nu gekozen. Er kan uitgewerkt worden, aanbesteed en gebouwd. George Pataki, de Republikeinse gouverneur van de staat New York, heeft haast. Eind augustus al moet de eerste steen worden gelegd voor de Vrijheidstoren, met 1776 voet (1776 is het jaar van de onafhankelijkheidswording) straks de hoogste wolkenkrabber ter wereld. Waarom eind augustus? Omdat op dat moment de Republikeinse verkiezingsconventie wordt gehouden in New York en kandidaat Bush promotiefoto's altijd kan gebruiken.

Het is niet het enige vertoon van berekening in de wederopbouw van Ground Zero . Goed beschouwd is het onmogelijk dat de planning anders zou zijn verlopen dan langs de rand van de afgrond. Wie gaat erover. Dat is moeilijk te zeggen. Na de aanslagen is Ground Zero meer dan ooit algemeen bezit geworden. En daarmee algemeen voorwerp van meningen-en belangenstrijd.

Het is in elk geval niet waar dat Ground Zero als een uitsluitend architectonisch-esthetische opdracht wordt gezien. Iedereen is zich bewust van het bijzondere van de plek. Op zichzelf zou dat een pleidooi moeten zijn voor het primaat van de architectuur. Maar zo werkt het niet, omdat vanuit allerlei hoeken en gaten mensen en groeperingen, ook nog eens om respectabele redenen, aanspraak maken op de plek.

Er stond maandag een interessant commentaar in The New York Times over het herdenkingsmonument. De krant staat achter de keuze, spreekt van 'visuele zuiverheid', maar blijkt vuurbang dat anderen er weer met vette vingers aan gaan zitten. 'Het is geboden dat vanaf het begin het publiek, de autoriteiten en de bouwers instemmen met de opvatting dat de herdenkingsplek bijna heilig is en dat er niet aan geknoeid mag worden, zelfs niet met de beste bedoelingen.'

Er zijn veel partijen betrokken bij deze beladen plek. Er is de (partij)politiek, die zo goed en zo kwaad als het gaat moet zien alle verlangens, inclusief de eigen, met elkaar te verzoenen. Er is de onroerend goedmagnaat - Larry Silverstein heet hij -, de beheerder van de oude, verwoeste torens die van zijn nood een deugd maakt. Hij tracht uit de strijd te komen met meer te verhuren vierkante meters dan hij had toen op dit duurste terrein van New York de torens nog overeind stonden. Er is het publiek, de bevolking van New York die met argusogen volgt hoe de gedoemde plek tot nieuw leven zal worden gewekt. En er zijn natuurlijk de nabestaanden, de families van de helden van New York. Er valt veel voor te zeggen aan hen de eerste rechten toe te kennen. Er valt in dat geval tegelijk te vrezen voor een resultaat dat tranentrekkend is van zelfbeklag en slachtofferschap.

Hoe richt je de ruimte in van een plek waar de belangen zo groot en zo onverzoenlijk zijn? Hoe breng je de stilte van de schrijnende herinnering in harmonie met de lawaaiige dynamiek van het grootkapitaal in de metropool?

Er kwam oorlog van. Daniel Libeskind die inmiddels roem had verworven met zijn ontwerp van het Joods Museum in Berlijn, was in februari vorig jaar aangetrokken voor het masterplan, dat wil zeggen de stratenloop en de infrastructuur. Zijn voorstel omvatte een vijftal wolkenkrabbers die in gedraaide vorm staan ten opzichte van elkaar, een herdenkingsmonument en een groot metrostation. Over het ontwerp van de hoogste wolkenkrabber, de Vrijheidstoren, raakte hij in een zinderend conflict met David Childs, vooraanstaand Amerikaans architect en protégé van de machtige Silverstein. Een medewerker van Libeskind klapte uit de school: 'De strijd was het architectonisch equivalent van een atoomoorlog'.

Ook over het andere spektakelstuk, het monument voor de slachtoffers, ontstond breed gedragen chagrijn in de stad. De autoriteiten hadden een wedstrijd uitgeschreven, meer dan vijfduizend inzendingen waren hun deel, over de uiteindelijk acht geselecteerde ontwerpen bestond over en weer wrevel.

Aan de ene kant had je de Heldensectie, de nabestaanden van de reddingsbrigades die niet terugkeerden uit het stof en het puin. De families vreesden abstract minimalisme. Zij wilden tastbaar eerbetoon: helmen verpakt in kolommen van glas, kromgetrokken stalen pijlers als expositiemateriaal, van die dingen.

Daar stond de Cynische sectie tegenover, mensen uit de kunstwereld die de banaliteit vreesden van het emotioneel geladen engagement en die de autoriteiten gispten voor de laffe daad een wedstrijd uit te schrijven in plaats van zelf een kunstenaar aan te wijzen. Schreef Michael Kimmelman, chef van de kunstredactie van de New York Times: 'Betreurt tegenwoordig nog iemand het feit dat de paus destijds geen open competitie uitschreef voor de muurschilderingen van de Sixtijnse kapel?'

Maar wonderlijk genoeg lijkt het goed te komen met Ground Zero . New Yorkers voelen zich zeer betrokken bij de wederopbouw. In zekere zin is het een vorm van traumaverwerking. Er is om die reden ook veel publiek debat gevoerd. Dat leidt zeker in eerste instantie voornamelijk tot spraakverwarring. Maar misschien heeft het geholpen dat iedereen zijn zegje heeft kunnen doen en bood het uiteindelijk de ruimte voor een paar heldere keuzes.

Dankzij inspanningen van de jury ligt er nu een zeer aanvaardbaar ontwerp voor het monument . Een onbekende, 34-jarige architect, Michael Arad uit New York, kwam met het idee van twee vijvers, verzonken in de afdruk van de oorspronkelijke torens. Het plan is aangekleed. Het was aanvankelijk van Spartaanse schoonheid. Boompartijen moeten het menselijk maken. De families krijgen hun artefact in expositieruimten onder de grond. Iedereen lijkt redelijk tevreden.

Het ontwerp voor de Vrijheidstoren, dat andere beeldbepalende element van het nieuwe WTC-terrein is ronduit verrassend. 'Voor het eerst in twee jaar is het nu mogelijk over Ground Zero te denken in architectonische termen', stelde The New York Times tevreden vast.

Libeskind had een assymetrische en hoekige wolkenkrabber voorgesteld. Childs ontwerp is gedraaid en loopt naar boven toe uit op een opengewerkte structuur van kabels, molenwieken en turbines. Zijn gebouw kent niet meer dan zeventig verdiepingen; daarboven wordt windenergie opgewekt. 'Het ontwerp kan een van de edelste wolkenkrabbers worden die ooit in New York zijn gebouwd', juichen de critici.

Libeskind en Childs hebben zich verzoend. Veel willen ze niet zeggen over hun gevecht - door Childs gewonnen, zonder meer. Libeskind: 'Ik ga niet zeggen dat het gemakkelijk was. Het ging er hard aan toe.'

Een toren van 540 meter, honderd meter hoger dan de oude WTC-torens, het nieuwe orientatiepunt in het silhouet van Manhattan - is dat geen pure provocatie? En wie durft daar nog naar binnen te gaan?

Childs doet een linke uitspraak: 'Het zal een van de veiligste gebouwen ter wereld zijn.' En verder: 'We moeten niet bang zijn om stedelijk te blijven bouwen. Wij houden van steden. Dat is een normale menselijke behoefte. We moeten moedig zijn en ons dat niet laten afnemen.'

Libeskind: 'Het zit natuurlijk in ieders hoofd, steden zijn kwetsbaar. Niemand heeft wolkenkrabbers echt nodig. Tegelijk is er de grote aantrekkingskracht die iedereen herkent. Wolkenkrabbers reiken omhoog. Dat maakt ze tot een mythe.'

11-9-2001 Terroristen vliegen twee Boeings in het New Yorkse WTC en één in het Pentagon. Eén stort neer in Pennsylvania.

November 2001 Lower Manhattan Development Corporation (LMDC) in het leven geroepen om de wederopbouw ter hand te nemen.

Januari 2002 Vijftig kunstenaars en architecten, onder wie Ben van Berkel, komen met de eerste ontwerpen voor de wederopbouw.

Maart 2002 Towers of Light onthuld, tijdelijk monument van twee enorme lichtbundels die de oude skyline in herinnering roepen.

Mei 2002 Laatste restant van het WTC tijdens een sombere ceremonie weggevoerd.

Juli 2002 Vijfduizend New Yorkers wijzen op 'Listening to the City' zes ontwerpen van de LMDC voor de wederopbouw hard af.

Agustus 2002 LMDC kondigt ontwerpcompetitie voor Ground Zero aan. Een dag later volgt een wedstrijd voor het monument .

Februari 2003 Uit de prijsvraag wordt het bouwplan van architect Daniel Libeskind - Memory Foundations - geselecteerd.

Juli 2003 Grondeigenaar Port Authority vraagt de Spaanse architect Santiago Calatrava een transport-terminal te bouwen.

November 2003 Het nieuwe WTC-treinstation (323 miljoen dollar) gaat open. Het station zal later opgaan in Calatrava's transportterminal..

Januari 2004 Definitieve ontwerpen vastgesteld voor Freedom Tower en herinneringsmonument.

Ontwerpers

Vier architecten zijn verantwoordelijk voor de belangrijkste onderdelen van de wederopbouw van Ground Zero : het masterplan, de Vrijheidstoren, het herinneringsmonument en een enorm vervoersknooppunt.

Daniel Libeskind

Hippe brillen, donkere pakken en semi-filosofisch taalgebruik: Daniel Libeskind (57) is bijna een karikatuur van een architect. Geboren in Polen en opgegroeid in New York, bouwde hij in Berlijn het geprezen Joods Museum. Hij overwoog na zijn schooltijd de muziek in te gaan, maar het werd een studie architectuur. Libeskind toonde zich sinds 11 september een enthousiaste patriot met een speldje van de Amerikaanse vlag op zijn revers. Libeskind is de ontwerper van het masterplan voor de wederopbouw.

David Childs

David Childs (63) is de vormgever van de New Yorkse skyline, misschien nog meer dan Donald Trump. De tweelingtorens van het nieuwe Time Warner Center zijn een vrucht van zijn firma, Skidmore Owings & Merrill. Hij geeft een nieuw Penn Station vorm, en bouwde de Bertelsmann Tower op Times Square in Londen. Op aandringen van WTC-huisbaas Larry Silverstein werd Childs bij Libeskind gevoegd om de Freedom Tower te herzien.

Michael Arad

Weinig in het leven van de Israëlische New Yorker Michael Arad (34) wees op onsterfelijkheid, totdat zijn monument 'Reflecting Absence' de competitie won. Arad werkt als architect voor de gemeentelijke huisvestingsdienst, en heeft tot nog toe de bouw van twee politiebureaus op zijn naam staan. Na kritiek op zijn 'minimalistische' plan, herzag de verlegen Arad het ontwerp samen met de landschapsarchitect Peter Walker.

Santiago Calatrava

Het was alsof de Spaanse architect Santiago Calatrava in juni 2003 al grote dingen voorzag. Hij kocht zijn tweede pand aan Park Avenue in New York. Zes weken later werd hem gevraagd om de nieuwe transport-terminal op Ground Zero te bouwen, die twee miljard dollar mag kosten en veertien metrolijnen zal verbinden met de PATH-treinen naar New Jersey en het Newark-vliegveld. Calatrava werd bekend om zijn vernieuwende bruggen en vliegvelden in Europa.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden