Heies Kino aus Berlin

Het zou niet lang meer duren voor het onderscheid tussen 'gewone' films en pornofilms zou wegvallen, dacht men in de jaren zeventig. Tijdens het filmfestival in Berlijn wordt deze week teruggekeken op die periode.

Hoe chic was pornochic? In de jaren zeventig klampte de porno-industrie eventjes aan bij Hollywood. Gedurende korte tijd was het niet ongewoon dat recensenten van de grote Amerikaanse kranten zich ook pagina's lang over seksfilms bogen, of die nu soft waren of niet.


'Porno chic', luidde de kop boven een invloedrijk artikel uit The New York Times in 1973. Seks op film was in de mode bij de Amerikaanse hogere middenklasse en culturele elite. De regisseurs, kunstenaars en acteurs die de films maakten, filosofeerden in interviews vol verwachting over de toekomst: nog een paar jaar en het onderscheid tussen echte acteurs en seksacteurs zou volledig weggevallen zijn en dan zou er ook in een doorsnee-Hollywooddrama openlijk worden gepenetreerd.


Zover kwam het niet.


Decennia later blikken filmmakers op het Berlijnse filmfestival terug op die periode. Meerdere films over contemporaine seks staan op het programma, waaronder de eendimensionale, maar volgens het Berlijnse publiek zeker niet ongeestige komedie Don John's Addiction, over een serieversierder (acteur en debuterend regisseur Joseph Gordon-Levitt) die voor zijn bevrediging sekssites prefereert boven lijfelijk contact. Dat de actrice die zijn nieuwste verovering speelt Scarlett Johansson heet, verandert daar niets aan.


Twee biografische speelfilms die in Berlijn in première gaan, spelen zich nadrukkelijk af in de jaren zeventig. In The Look of Love portretteert de Britse veelfilmer Michael Winterbottom zijn landgenoot Paul Raymond, die een sekstheaterimperium opbouwde in Londen, verschillende seksbladen uitgaf en stierf als rijkste man van Groot-Brittannië. Lovelace, van het regisseursduo Rob Epstein en Jeffrey Friedman, volgt de wording van de Amerikaanse pornoactrice Linda Lovelace (echte naam Linda Boreman, in 2002 op 53-jarige leeftijd overleden), die haar fellatio-kunst toonde in de eerste mainstreampornofilm Deep Throat. Zij schopte het tot heuse ster, zij het geen duurzame. Voor haar hoofdrol in de film uit 1972, met een geschatte opbrengst van 600 miljoen dollar, kreeg ze 1.250 dollar betaald.


De eerste vraag op de persconferentie van Lovelace: 'Is dit een feministische film?' De makers aarzelen even, maar komen dan toch tot een volmondig ja. 'Zéér feministisch. In de film zien we hoe Linda haar eigen stem vindt. We behandelen weliswaar niet haar activistische periode, toen ze woordvoerster was van de anti-pornobeweging, maar we werken wel naar dat moment toe.'


Nadat ze afstand had genomen van de seksindustrie maakte Linda Boreman in haar autobiografie Ordeal (1980) bekend dat ze jarenlang misbruikt was door haar echtgenoot, tevens haar manager of pooier, die haar met zijn pistool en vuisten dwong tot deelname aan de films. Vervolgens werd ze door vrouwenbewegingen als pion naar voren geschoven in de strijd tegen de seksindustrie.


Boremans aantijgingen werden betwist door een aantal van haar collega's, wat de makers oplossen door hun film in tweeën te knippen. Eerst zien we een meer zoete versie van haar leven en vervolgens wordt de grimmige variant opgediend. Aan de kijker om te beoordelen waar ongeveer de waarheid ligt.


Friedman: 'Wat haar verhaal zo interessant maakt, is de periode waarin het zich afspeelt. De beleving van seksualiteit werd opener, iets dat in zekere zin was ingezet met de Kinsey Reports uit 1948, over het seksuele gedrag van de man, maar dat pas eind jaren zestig, begin jaren zeventig echt doordrong tot de massacultuur. En als in korte tijd zoveel verandert, zijn er altijd consequenties waarvoor men geen oog heeft.'


Epstein: 'Onze film toont de persoon die zich in het centrum van die omslag bevond en zich geobjectiveerd voelde, handelswaar.'


Friedman: 'Je kunt wel stellen dat de seksuele revolutie voor de een beter uitpakte dan voor de ander.'


Epstein en Friedman wonnen Oscars voor hun documentaires The Times of Harvey Milk en Common Threads en maakten in 2010 hun eerste speelfilm, de biopic Howl (2010) over dichter Allen Ginsberg. 'Voor Lovelace hebben we onderzoek gedaan door op een pornofilmset te staan. Daar kun je zien hoe acteurs in die wereld met elkaar omgaan. Overigens werd die film geregisseerd door een vrouw.'


Actrice Amanda Seyfried (Mama Mia!, Les Misérables), die Boreman speelt, zocht contact met de kinderen van Boreman, die in 2002 omkwam bij een auto-ongeluk. Naar verluidt krijgen ze een klein percentage van de winst van de film.


De kleinkinderen van de Londense seksentrepreneur Raymond zijn in Berlijn aanwezig op de première van The Look of Love. De meisjes erfden in 2008 het grootste deel van het vermogen van hun opa. Hun moeder, die enige tijd optrad als (niet naakte) musicalster in de theatershows van Raymond, overleed begin jaren negentig aan een overdosis heroïne. 'Paul Raymond verdiende kapitalen aan zijn clubs, waarin mannen naar naakte en halfnaakte vrouwen konden staren als lustobjecten', zegt regisseur Winterbottom, 'maar de drie belangrijkste vrouwen in zijn leven - zijn vrouw, vriendin en dochter - schikten zich niet in zo'n rol als object. Dat maakt het verhaal interessant.'


Raymond, begonnen als kousenverkoper op straat en na een korte carrière als gedachtenlezer in de variétéwereld beland, balanceerde met zijn stijlvolle blootshows in Soho voortdurend op de grenzen van de wet; omdat het naakt in 'artistieke setting' werd gepresenteerd kwam hij ermee weg.


Later werden de clubs rauwer. 'De Britten hebben altijd een moeizame relatie gehad met seks', stelt hoofdrolspeler Steve Coogan, die eerder al twee speelfilms opnam met regisseur Winterbottom (24 Hour Party People, The Trip). 'Raymond wist dat enigszins open te breken, maar ik geloof niet dat het hem te doen was om moraal. Hij zag bloot gewoon als een manier om geld te verdienen.'


Credit: Zowel The Look of Love als Lovelace wordt later dit jaar in de Nederlandse bioscoop uitgebracht.


Extra: Happy Hooker

De deze week aangekondigde film en tv-serie over het leven van Sylvia Kristel is niet de eerste biografische speelfilm over een Nederlandse die in een van seks doordesemde industrie werkzaam was. De Nederlandse Xaviera Hollander, die begin jaren zeventig een internationale bestseller schreef met haar biografie The Happy Hooker, zag haar belevenissen als callgirl in New York eerder al verfilmd in de Amerikaanse komedies The Happy Hooker (1975), The Happy Hooker Goes to Washington (1977), en The Happy Hooker Goes to Hollywood (1980).


Extra: Opvallende actrices die opvallende vrouwen spelen, zijn in Berlijn geheide kandidaten voor de Zilveren Beer.

'Je moet zo'n vrouwelijk personage uitpersen als een sinaasappel.' De Chileense filmer Sebastián Lelio zegt het misschien wat cru, maar hij bedoelt het goed. Met Gloria, in de peilingen vooralsnog de hoogst gewaardeerde film in de competitie om de Gouden Beer, maakte hij een ode aan de gescheiden vrouwen van de generatie van zijn moeder. Hij observeerde ze 's avonds in het uitgaansleven in Santiago, tijdens de dansavonden. 'Niemand ziet ze staan, alsof vrouwen van boven de 50 er simpelweg niet toe doen. Hun kinderen hebben drukke levens en de mannen van hun eigen leeftijd hebben slechts oog voor jongere vrouwen.'


In de tragikomedie, geproduceerd door landgenoot Pablo Larraín (als regisseur genomineerd voor een Oscar met NO), onderneemt de 58-jarige Gloria van alles om niet te eindigen als eenzaam kattenvrouwtje. De in eigen land gerenommeerde theateractrice Paulina García werd vanwege haar genuanceerde spel (ze acteert van achter een grote bril) direct genoemd als zekere kandidaat voor de Zilveren Beer voor beste actrice, tot er zich een andere kandidate meldde: Juliette Binoche.


Geen personage in de films op de Berlinale heeft het zwaarder dan dat van de actrice in de competitiefilm Camille Claudel 1915. Binoche speelt kunstenares Camille Claudel, die begin vorige eeuw door haar ex-geliefde Auguste Rodin en schrijvende broer Paul Claudel werd weggestopt in een door nonnen gerunde psychiatrische inrichting in het zuiden van Frankrijk, tussen de geestelijk gehandicapten. Geen actrice kan aandoenlijker (of echter) ontredderd en verstoord kijken dan de Française. Ze belde zelf met filmer Bruno Dumont (La vie de Jésus, Flandres), met wie ze nu wel eens wilde werken. 'Tarkovski is er niet meer', zegt Binoche, 'maar gelukkig hebben we Dumont nog. Hij durft zijn camera te richten op de leegte in het bestaan en op de ziel.' Dumont: 'Ik was geraakt door haar telefoontje. Ik heb lang nagedacht over een geschikt filmplan. Juliette is een bekende actrice, een artiest. Daarin zag ik vergelijkingen met Camille, destijds immers een bekende kunstenares.'


De onvrijwillig opgenomen Camille bracht dertig jaar door in de inrichting, tot aan haar dood. Alhoewel psychiaters haar voldoende gezond verklaarden om terug te keren in de maatschappij, hield de familie Claudel haar rentree tegen. 'Ik las haar brieven', zegt Binoche, 'en de verlatenheid die eruit sprak, maakte diepe indruk, de absentie van haar kunst, het schilderen en beeldhouwen. Bij het inleven heb ik ook echt gehuild.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden