Heetwassen en herbronnen

Het rommelt bij de VVD, zeker sinds de partij in het paspoortendebat op de bagagedrager van Wilders leek te springen....

Henk Kamp neemt geen gas terug. De suggestie alleen al vervult zijn blik met afkeer en hoon. ‘U vond mijn optredens hard de afgelopen weken? Ik zeg u, ik formuleer altijd bondig en scherp. Die toon bevalt de VVD-fractie uitstekend. U zult in de Tweede Kamer nog vele harde aanvaringen met mij beleven.’

De andere partijen kunnen hun borst natmaken, want Kamp zet zich schrap. In zijn sober ingerichte werkkamer aan het Binnenhof – de voormalig VVD-minister van Defensie is sinds kort weer gewoon Kamerlid – verhaalt een geagiteerde Kamp over zijn ‘wrevel’ bij de beschuldiging van ‘links’ dat de VVD op de bagagedrager van PVV-voorman Geert Wilders is gaan zitten. ‘Daar is geen sprake van, Wilders is destijds van de VVD-fiets gesprongen. Als wij dan doortrappen, kun je moeilijk zeggen dat we achterop zitten.’

Kamp was een dankbaar doelwit van kritiek, de afgelopen weken. In twee Kamerdebatten en een reeks mediaoptredens vertolkte hij op hoekige wijze de VVD-standpunten: dubbele paspoorten kunnen niet; het zou PvdA-staatssecretaris Albayrak sieren als ze haar Marokkaanse pas weggooit; PvdA-Kamerlid Arib roept met haar advieswerk in Rabat twijfels op over haar trouw aan Nederland. VVD-leider Mark Rutte mag dan graag verkondigen dat hij de Marokkaanse buurtvader bij zijn partij wil hebben, Arib als bijklussende buurvrouw komt de VVD kennelijk iets té dichtbij.

‘Schandalig’, foeterde de PvdA. ‘Ongepast’, vonden GroenLinks, SP en D66. De VVD zou zich op glad ijs begeven, omdat de debatten waren aangevraagd door Geert Wilders. Het meest vernietigende commentaar kwam evenwel van oud-minister Agnes van Ardenne (CDA). Ze zei dat Kamp en Rutte ‘de democratische rechtsstaat verkrachten’ en daarom de Kamer dienen te verlaten.

Ook VVD-prominenten lieten zich niet onbetuigd. ‘Bad timing, bad taste’, reageerde een hoorbaar gedesillusioneerde oud-partijleider Hans Dijkstal. ‘Het zegt iets over je stijl als je glorieuze en belangrijke debatten misbruikt om een politiek nummertje te maken.’

Buigt de VVD inderdaad scherp af naar rechts, achter op de fiets van Wilders? Henk Vonhoff, de immer actieve liberale pater familias, schuift de kritiek laconiek terzijde. ‘Zware woorden zijn van alle tijden’, weet hij. ‘De oude Drees (PvdA) zei destijds over ons verkiezingsprogram dat we de kiezer daarmee ‘geestelijk varkensvoer’ voorzetten.’

Met een zucht die een halve eeuw politieke ervaring beslaat, verwijst Vonhoff graag even naar voormalig PvdA-fractievoorzitter Jacques Wallage. Die betichtte zijn VVD-collega Frits Bolkestein ervan ‘in troebel water te vissen’, omdat hij de gebrekkige integratie had aangekaart.

Of neem de dames D’Ancona (PvdA) en Maij-Weggen (CDA), die vonden dat de VVD’er inspeelde op ‘onderbuikgevoelens’. Vonhoff: ‘We moeten ons niets aantrekken van al die aantijgingen. Links stelt zich altijd op alsof ze van adel is: een beetje beter dan de rest.’

Dat neemt niet weg dat het rommelt in de VVD. Het kabaal van Wilders op rechts verplicht de VVD tot een tegengeluid, zonder daarbij de liberale grondtoon te verliezen. De recente optredens van Kamp en Rutte stemmen niet iedereen gelukkig. Volgens Tweede Kamerlid Frans Weekers suggereerde Kamp te nadrukkelijk dat de bijbaan van Arib een gebrek aan loyaliteit betekent. ‘Dat vond ik op het randje en daar moeten we als VVD niet op willen balanceren. Hij ging te kort door de bocht. Als fractie hadden we deze lijn geaccordeerd, maar die is wat mij betreft niet voor herhaling vatbaar. Ik zou me in de positie van Arib ontzettend klote hebben gevoeld.’

Zijn collega Hans van Baalen was met de timing, noch de toon erg gelukkig. ‘Geert Wilders zwengelde het debat aan en heeft gewonnen. Daar hadden wij hem niet bij moeten helpen.’ Het was Van Baalen een lief ding waard geweest als het debat over de dubbele nationaliteit op een later tijdstip én goed voorbereid was gevoerd. ‘We zijn bij de VVD een beetje zoekende. Dat gaat met trial and error. De laatste tijd was het meer error dan trial.’

Buiten het Binnenhof klappen liberale kopstukken evenmin hun handen stuk voor het nieuwe VVD-geluid. Een van hen is de Rotterdams burgemeester Ivo Opstelten. ‘Zo’n opmerking van Rutte dat het Albayrak zou sieren als ze haar paspoort opgeeft, deel ik totaal niet. Het versterkt het beeld dat we bij Wilders op de bagagedrager zitten. Wilders valt aan, wij nemen die aanval over, maar van scoren is geen sprake.’

Ed Nijpels, de commissaris van de koningin in Friesland, vindt Ruttes uitspraken ‘niet gepast’. Veel feller reageert burgemeester Geert Dales van Leeuwarden, schrijver van het Liberaal Manifest en medeopsteller van het VVD-verkiezingsprogramma. Hij is ‘heel erg boos’ over hetgeen Kamp en Rutte te berde hebben gebracht. ‘Ongelooflijk spastisch hoe we met Arib en Albayrak zijn omgegaan. Het dubbele paspoort is een metafoor voor wat je als partij wilt uitstralen: Nederland in de wereld of Nederland als eiland, dat alleen maar bezig is met zijn eigen huis-, tuin- en keukenprobleempjes. De fractie heeft voor dat laatste gekozen, zeer betreurenswaardig.’

Janmaat

Janmaat
Er is ook bijval voor Rutte en Kamp. Clemens Cornielje, commissaris van de koningin in Gelderland, twijfelt geen seconde aan de oprechtheid van zijn partijgenoten. ‘Kamp voert het woord over een serieus probleem. We moeten ons niet laten intimideren door het verwijt over de bagagedrager. Bolkestein werd ervan beschuldigd Janmaat in de kaart te spelen, Kamp zou nu Wilders helpen. Allemaal politiek correcte onzin.’

Janmaat
Van Baalen ziet ‘een heel rechte lijn’ van 1994 – toen Kamp als Kamerlid ook al immigratie en integratie in zijn portefeuille had – tot nu. ‘Henk is terug naar zijn roots.’ Oud-minister Frits Korthals Altes, onderschrijft die analyse. ‘De mensen die klagen, zijn kort van memorie. Bolkestein begon het debat over integratie, Kamp droeg die standpunten uit. De VVD heeft sinds midden jaren negentig een consistent verhaal. Maar dat is iedereen kennelijk vergeten.’

Janmaat
Dat geldt niet voor vicefractievoorzitter Edith Schippers. ‘De lijn-Bolkestein is altijd de VVD-lijn geweest. Alleen hebben we onder zijn opvolger Dijkstal in 1998 een stapje terug gedaan. Dat liberale intermezzo was electoraal geen succes. Gelukkig zijn we weer terug bij onze oude stijl.’

Janmaat
Dat ‘intermezzo’ heeft echter wel verwachtingen gewekt, temeer daar het bijna tien jaar duurde. Onder de VVD-leiders na Dijkstal, Gerrit Zalm en Jozias van Aartsen, profileert de partij zich steeds meer als een vereniging voor liberale wereldburgers. Van Aartsen wordt in 2005 bejubeld als hij Nederland in 2015 situeert als het New York van de Europese Unie, met het Groene Hart als Central Park. In hetzelfde jaar verschijnt het Liberaal Manifest, een nieuw beginselprogram voor de VVD van progressief-liberale signatuur.

Janmaat
Het verkiezingsprogram dat een jaar later wordt opgesteld door British Telecom-topman Ben Verwaayen, ademt de sfeer uit van kosmopolitisme, nieuwe economie, onderwijs en de komst van kennismigranten. In de daarop volgende campagne voor de Kamerverkiezingen spelen de thema’s integratie en immigratie nauwelijks een rol.

Janmaat
‘Verbazingwekkend deze omissie’, zegt Weekers nu. Een blunder, concludeert Schippers. Vonhoff stikt nog steeds bijna in zijn woorden als hij terugdenkt aan de campagne. ‘Een reuzedrama: slecht programma, slecht gestuurd, verkeerde items, verkeerde regie, totale verdeeldheid. Maar voor de rest ging het goed, haha. Ik bedoel, de kleur van de folders was blauw.’

Janmaat
Het was nonchalance, verklaart partijleider Rutte het falen van zijn partij op dit punt. Met Rita Verdonk als integratieminister dacht de VVD dit thema te hebben afgedekt. ‘Het leek ons een politiek abc’tje, daarom hebben we er niet veel aandacht aan besteed in de campagne. Een verkeerde inschatting.’ Op 22 november verliest de VVD zes zetels en wordt kleiner dan de SP. Wilders PVV stijgt door zijn anti-moslim verhaal van een naar negen zetels.

Janmaat
De scherpe toon van de VVD de laatste weken is dan ook niets minder dan een ‘reparatieslag’, meent Vonhoff. ‘En Kamp doet dat uitstekend. Duidelijk en keurig verwoordt hij de VVD-thema’s die we niet aan Wilders mogen overlaten.’ Korthals Altes: ‘De kiezer zat helemaal niet te wachten op die e-conomy of newconomy. Dat het Liberaal Manifest en het verkiezingsprogram overboord gaan, lijkt me niet meer dan normaal. We hebben onze accenten integratie en immigratie verwaarloosd.’

Janmaat
Het is zaak, daar zijn alle VVD’ers het over eens, om Wilders de pas af te snijden. ‘We moeten hem met een eigen verhaal de wind uit de zeilen nemen’, benadrukt Schippers. Weekers: ‘Wilders kaapt zaken bij ons weg, dat verplicht ons tot repliek.’ Europarlementariër Jules Maaten: ‘We moeten de thema’s terugclaimen die van de VVD waren. Integratie is bij ons in betere handen dan bij Wilders.’ Kamp: ‘Als je bij Wilders het woord moslim door jood vervangt, krijg je onacceptabele teksten. Daar gaan wij niet in mee.’

Janmaat
Het dilemma voor de VVD is, analyseert Rutte, dat Wilders zijn onderwerpen zo scherp aankaart dat de VVD uit afschuw soms het liefst zou zwijgen. ‘Maar dan snoer ik mezelf de mond, dat doe ik dus niet.’ Vonhoff: ‘We mogen ons niet laten gijzelen door Wilders.’

Janmaat
Van Baalen waarschuwt voor een ander scenario: de VVD gaat meebrullen met de PVV. Een heilloze weg, meent Van Baalen. ‘Dat gedachtengoed staat ver van ons vandaan, ook van mijzelf als de rechtsbinnen van de VVD. Trouwens: bij imitatie kiezen mensen voor het origineel. Je drinkt Coca-Cola, geen Raak-cola. Bestaat dat niet meer? Nou, die van C1000 dan.’

Wilders-light

Wilders-light
Rutte wijst op de tweehonderd jaar historie van het liberalisme en de zestig jaar die de VVD bestaat. ‘Wij gaan dus niet mee roepen in de Wilderskraam.’ Weekers: ‘We moeten geen Wilders-light worden.’

Wilders-light
Dat de VVD nu in oppositie zit, komt de partij dan ook niet ongelegen. Eindelijk rust in de tent, verzucht Opstelten. ‘Dit is hét moment voor een modernisering en restyling van de partij. Deze kans moeten we met beide handen grijpen.’ Weekers: ‘We hebben behoorlijk klop gehad van de kiezer. Nu is de tijd voor wonden likken en hergroeperen.’

Wilders-light
Rutte heeft inmiddels het voortouw genomen bij deze liberale herbronning. Op zijn initiatief worden tot de zomer alle partijstandpunten opnieuw tegen het licht gehouden. Het ‘heetwassen’ van de portefeuilles, wordt deze operatie genoemd. De VVD op 90 graden Celsius.

Wilders-light
Intussen spreekt de partijleider met intellectuelen binnen en buiten de VVD, hetgeen moet uitmonden in een aantal liberale essays van zijn hand. ‘Ik voel me verantwoordelijk voor het liberale debat’, stelt Rutte. ‘Het gaat niet zozeer om een nieuwe koers, als wel om nieuwe prioriteiten.’

Wilders-light
Voor Schippers mag de liberale zoektocht wel een paar stappen verder gaan. ‘De VVD is versmald tot een boekhouderspartij. We zijn te veel de partij van de financiële degelijkheid geworden. Die reputatie moeten we zeker hooghouden, maar er is meer. Ik ben lid geworden van de VVD, omdat dit de meeste liberale partij van Nederland was. Die inspiratie hebben we verloren, dat is een verarming.’

Wilders-light
Het Kamerlid krijgt bijval van fractievoorzitter Uri Rosenthal uit de Eerste Kamer. ‘De VVD heeft te weinig aandacht voor de alledaagse problemen. We zijn goed in de grote lijnen, maar hebben de neiging de sores van de gewone mensen weg te drukken in cijfertjes. Dat kan niet meer, we moeten antwoorden geven op wat er in de samenleving speelt. De VVD is toe aan een nieuwe standpunten.’

Wilders-light
Geert Dales ziet de nieuwe koersbepaling met gemengde gevoelens aan. De schrijver van het Liberaal Manifest vreest voor zijn krap een jaar oude geesteskindje. ‘De standpunten over Albayrak en Arib staan volledig haaks op hetgeen we afgelopen jaren hebben uitgedragen. Er is geen enkel debat over de koers aan vooraf gegaan, het heeft me volkomen verrast. Dit raakt de ideologie van de partij. Het lijkt alsof er een grote richtingenstrijd gaande is in de VVD. In de achterban lopen de meningen zeer uiteen. Velen in de partij zijn niet gecharmeerd van de opstelling van de fractie.’

Wilders-light
Dales wil snel opheldering en vindt dat partijvoorzitter Van Zanen op korte termijn een extra partijcongres moeten uitroepen. ‘Van Zanen beloofde van de VVD een ideeën- en discussiepartij maken. Wel, laat hem dan doen waarvoor hij is aangesteld. Roep een speciaal congres bij elkaar, goed voorbereid. Dit is zeer belangrijk voor de toekomst van de partij.’

Wilders-light
Het valt te bezien of het Liberaal Manifest zo’n congres overleeft. Henk Kamp formuleert het beleefd. ‘Het is een beginselprogram, wij hebben te maken met dagelijkse problemen.’ Weekers is minder omfloerst: ‘Met alle respect voor de opstellers, maar ik hoor eigenlijk nooit meer iemand over het Liberaal Manifest. Er wordt nooit naar verwezen bij interne discussies. Het zal niet de bijbel voor VVD worden.’

Wilders-light
Ed Nijpels weet ook waarom: ‘Als we in de VVD ruziën gaat het altijd over personen, niet over ideologie. Wij zijn niet een partij waar mensen met het rode boekje rondlopen.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden