Reportage

Heen en weer van het ene China naar het andere

Duizenden moeders van het Chinese vasteland bevallen in Hongkong zodat hun kinderen meer kansen hebben. De scholen in Hongkong worden nu overstroomd door deze 'grensoverstekertjes'.

Douanepersoneel helpt de scholieren bij de grensovergang tussen Shenzhen en Hongkong. Beeld reuters

Schoolhoofd Grace Leung vindt het een onprettig gezicht, de plastic mappen met reisdocumenten die tweehonderd van de duizend leerlingen op de school Boeddhistische Wijsheid om hun nek dragen. Zo onderscheiden de kleintjes zich als vasteland-Chinezen. 'Ik zie liever geen verschil tussen mijn leerlingen. Maar ze moeten dat ding op hun lijf dragen van hun ouders.' Als een kind die documenten verliest, betekent dat namelijk tien dagen in een duur Hongkongs hotel wachten op vervangende papieren. Tien dagen zonder ouders, want die zijn aan de andere kant van de grens, in de Volksrepubliek China.


De afgelopen drie jaar is het aantal kinderen dat op het Chinese vasteland woont maar in Hongkong naar school gaat, sterk toegenomen als gevolg van geboortetoerisme. Het feit dat in Hongkong geboren kinderen recht hebben op gratis Hongkongs kwaliteitsonderwijs is een belangrijke reden voor vermogende vastelands-Chinezen om naar Hongkong te gaan voor de bevalling. Tussen 2007 en 2011 zijn in totaal 142 duizend vastelandskinderen in Hongkong geboren. Nu gaat de eerste generatie naar school. Hongkongse scholen kunnen de toestroom van 43 duizend 'grensoverstekertjes', zoals deze leerlingen genoemd worden, nauwelijks aan.


'Ze hebben statistieken, ze weten hoeveel kinderen er zijn, maar ze zijn niet voorbereid', zegt de moeder van Vito (6). 'Natuurlijk maken we gebruik van onze rechten, of Hongkong dat nu leuk vindt of niet.'

Pendelen

Eenderde van Vito's klas komt van het vasteland. 'Dat pendelen is vermoeiend, maar de school is zoveel beter dan hier in Shenzhen', zegt ze, terwijl ze met Vito op de schoolbus wacht. Uit de wijk komen slaperige kinderen in uniformen van verschillende Hongkongse scholen tevoorschijn. Allemaal met die plastic map om de nek.

Toen Vito's ouders zagen hoe brutaal en chagrijnig hun buurjongetje werd van de meedogenloze studiedruk op Chinese scholen, was hun keuze voor Hongkong snel gemaakt. 'Mijn kind wordt niet in een leerfabriek gehersenspoeld voor loodzware examens. Ik wil dat hij zichzelf blijft en dat hij leert een goed mens te worden', zegt de moeder, die liever haar naam niet geeft.

Haar huiskamer staat vol met boeddhistische altaartjes. Op het vasteland is scholing met een religieuze signatuur, zoals Boeddhistische Wijsheid-school, niet toegestaan. De Volksrepubliek kent slechts staatsscholen, waar socialistische ideologie en nationalisme op het lesprogramma staan. Die scholen accepteren geen kinderen met een Hongkongs paspoort. Vito kan alleen naar een internationale of privéschool.

Om zeven uur rijdt de bus voor. Die zet de kinderen af bij de grens, waar ze met speciale begeleidsters de Volksrepubliek uitreizen. Aan de Hongkongse grens staan andere begeleidsters bij een andere bus klaar voor een lange rit naar school. Vito is in totaal drie uur op weg. Nog relatief snel vergeleken met andere grensoverstekertjes.

Deze deur-tot-deur service kost 195 euro per maand, vertelt Vito's moeder. 'Ik druk hem elke dag op zijn hart veilig bij de begeleider te blijven. Mijn grootste angst is dat hij kwijtraakt bij de grens. Dat is een keer gebeurd toen hij op de kleuterschool zat. Hij was zo overstuur dat hij een week niet naar school durfde.'

Met de ene bus gaan de kinderen tot de grens, in Hongkong stappen ze weer in de andere bus. Beeld reuters

400 duizend mensen

Alleen al bij Luohu, de drukste grensovergang ter wereld, persen zich dagelijks 400 duizend mensen door een rommelig complex vol gangen met vage winkeltjes, bedelaars en smokkelaars. Een volwassene verdwaalt er al, laat staan een kind.

Aan de Hongkongse kant hangen bij grensposten en scholen zwarthandelaren met iPads, iPhones en melkpoeder: goederen die op het vasteland populair zijn. Scholieren met hun rugzakken zijn handige 'ezels' om iets over de grens te brengen.

'Wij zijn daar heel alert op. We leren ze van jongsaf aan niets van vreemden mee te nemen. We waarschuwen de politie als dat soort figuren bij de school rondhangen', zegt Huang Xuezhi, het aanspreekpunt op de Boeddhistische Wijsheid-school voor alles wat met grensoverstekertjes te maken heeft. 'Ze zijn altijd moe. Ze kunnen nooit meedoen aan buitenschoolse activiteiten, want de bus wacht niet.' Ronduit zielig, vindt Huang, hoe grensoverstekers in de rij staan voor de bus, terwijl hun klasgenootjes na de laatste bel naar hobbyclubjes en sporttoernooien gaan. 'Ik kan nooit bij een vriendje thuis spelen', zegt Vito.

Hongkong mag een onderdeel van de Volksrepubliek China zijn, er zijn genoeg verwarrende taal- en cultuurverschillen. Mandarijn-sprekende grensoverstekers verstaan het Kantonees op school niet. Doordeweeks krijgen kinderen op school informatie over ongecensureerde media en verschillende politieke partijen in het vrijere Hongkongse systeem, maar ze brengen weekeinden en vakanties door in een autoritaire éénpartijstaat, waar buurtvriendjes op school 'nationalistische waarden' krijgen ingepeperd.

'Vastelandsouders vinden goede manieren minder belangrijk dan leerprestaties. Dat merk je in het gedrag', zegt Huang. 'Sommige gezinnen zijn uit elkaar gerukt. Vader werkt in Peking, moeder hokt in een flatje bij de grens, kind pendelt elke dag naar Hongkong.'

Dat vastelands-Chinezen zich gediscrimineerd voelen, komt door dat soort aanpassingsproblemen, zegt schoolhoofd Leung. 'Bij ons is iedereen hetzelfde. We zijn allemaal Chinezen. Elk kind krijgt onderwijs, ongeacht waar de ouders vandaan komen.'

Geboorte-toerisme

Een laag sterftecijfer in de uitstekende ziekenhuizen is een reden om over de grens in Hongkong te bevallen. Bovendien ontlopen echtparen, als er sprake is van een tweede kind, boetes wegens het overschrijden van de éénkindpolitiek. En het Hongkongse paspoort biedt zoveel meer: minder strenge visumeisen, dus gemakkelijk internationaal reizen. Twaalf jaar gratis onderwijs, voorrang bij toelating tot Hongkongse universiteiten.

Als een volwassen kind zich in Hongkong vestigt, kunnen de ouders op grond van volgmigratie mee. Veel Chinezen die zich onzeker voelen over de politieke en economische toekomst in de Volksrepubliek, zorgen voor 'bruggehoofden' in het buitenland.

Daar hebben ze veel geld voor over. In geboortetoerisme gespecialiseerde reisagenten vragen enkele tienduizenden euro's, medische zorg inbegrepen. Een openbaar ziekenhuis rekent 5.000 euro voor een vastelandvrouw, prive-klinieken 6.500 euro. Die hogere tarieven spekken de kas van een ziekenhuis dusdanig dat vastelandszwangeren voorrang kregen en er voor Hongkongse aanstaande moeders bedden tekort waren.

De Hongkongse autoriteiten namen vorig jaar maatregelen. Ziekenhuizen mogen alleen vrouwen opnemen die zijn getrouwd met een Hongkongse man. Bij de grens worden vrouwen die meer dan 28 weken zwanger zijn, geweigerd: 3.532 vrouwen werden vorig jaar teruggestuurd. Als reactie is het baartoerisme ondergronds gegaan. Een nephuwelijk met een Hongkongse man kost 34 duizend euro. Met 52 duizend euro is het faken van een buitenlandse nationaliteit een nog duurdere manier om een Hongkongs ziekenhuisbed te veroveren.

Keuze

Maar onder veel Hongkongse ouders, die hun kind moeilijker op de school van hun keuze geplaatst krijgen, leeft onvrede over de manier waarop 'hun' onderwijs is ingepikt. Het overweldigende aantal van veertig miljoen Chinese toeristen, die jaarlijks de voormalige Britse kroonkolonie met een bevolking van slechts zeven miljoen mensen bezoekt, versterkt het gevoel te worden overstroomd.

'De sterk vergrijzende Hongkongse bevolking heeft straks jonge, goed opgeleide jongeren zoals Vito keihard nodig. Maar Hongkongers zijn zo koloniaal, ze nemen geen initiatief om meer scholen te openen', moppert Vito's vader. Om daarna de vrijheid, het creatieve onderwijs, de schone lucht en de carrièremogelijkheden van Hongkong te prijzen.

Schoolhoofd Leung denkt dat door samenwerking tussen haar school en de scholen op het vasteland de verschillen langzaam verdwijnen. 'Tot die tijd passen we ons aan. We werven niet actief kinderen van het vasteland, maar als ze komen, zijn ze welkom. En we hebben gelukkig fijne Hongkongse ouders die ouders op het vasteland wegwijs maken in ons schoolsysteem.'

Vito en zijn moeder thuis in Shenzhen. Beeld Marije Vlaskamp
De klas van Vito van de Boeddhistische Wijsheid-school in Hongkong. Beeld Marije Vlaskamp
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden