'Heel pijnlijk' advies Raad voor Cultuur is 'een mokerslag'

Dat er bezuinigd ging worden op de culturele sector, was al langere tijd bekend. Maar na vandaag is ook duidelijk waarop wordt bezuinigd, en hoeveel. De Raad van Cultuur bracht vandaag advies uit daarover aan staatssecretaris Zijlstra van Cultuur. Een overzicht van de gevolgen en reacties.

Demonstraties tegen bezuinigingen op cultuur op het Malieveld in Den Haag, vorig jaar juni. Beeld ANP

De belangenorganisatie Kunsten '92 roept de lentecoalitie op de maatregelen van staatssecretaris Halbe Zijlstra (VVD) om het culturele veld in Nederland te hervormen, deels terug te draaien. Kunsten '92 doet dit naar aanleiding van de waarschuwingen die de Raad voor Cultuur (RvC), het belangrijkste adviesorgaan van de cultuurminister, uit in het vandaag verschenen advies over de subsidieaanvragen van culturele instellingen voor de periode 2013-2016.

De RvC zegt in zijn advies te vrezen voor mogelijk kwalijke gevolgen op het gebied van talentontwikkeling en een pluriform aanbod in kunst en cultuur. Met name binnen de sectoren dans en beeldende kunst verliest de basisinfrastructuur onder de huidige omstandigheden 'voorzieningen van nationaal belang en hoge kwaliteit', zo schrijft de Raad. Ook stelt de Raad dat de overheid zich verantwoordelijker moet opstellen als zij van culturele instellingen meer cultureel ondernemerschap eist. Onder meer door fiscaal gunstige maatregelen en een verlaging van het btw-tarief in te stellen.

In een reactie noemt Kunsten '92 het advies van de Raad 'doorwrocht'. Maar de lobbyorganisatie stelt dat het duidelijk is te merken dat het beperkte financiële kader de commissieleden parten heeft gespeeld. Kunsten '92 noemt het 'een teken aan de wand' dat een ongeveer een derde van de instellingen die een positief advies hebben ontvangen, eerst een nieuw beleidsplan moet schrijven. Kritiek is er ook op de onderverdeling van musea in vijf categorieën, waaraan kortingspercentages voor subsidies zijn gekoppeld. Dit gebeurde op het verzoek van de staatssecretaris om een ranglijst te maken.

In totaal dienden 118 grote culturele instellingen een subsidieaanvraag in over de periode van 2013 tot 2016. Van de 375 miljoen euro die werd aangevraagd, is 310 miljoen beschikbaar. Kunsten '92 spreekt van 'een slachting in de culturele sector die nu een gezicht krijgt'.

Ellen ten Damme speelde eind mei vorig jaar bij het Scapino Ballet in Rotterdam mee in de uitvoering Twools 13. Beeld ANP

De RvC is erg bezorgd over het Film Instituut Nederland, EYE. Het lukt EYE tot nu toe niet om activiteiten te bedenken die de visie van het filmmuseum goed uitdragen en bovendien gaat het niet goed met de financiën. EYE moet meer ondernemerschap tonen, maar ook de gemeente Amsterdam zou meer moeten bijdragen, vindt de RvC.

EYE
De raad vindt dat EYE in het nieuwe gebouw, een witte blikvanger aan het IJ, nog meer een belangrijke toeristische attractie is geworden voor de hoofdstad. Raadsvoorzitter Joop Daalmeijer: 'daarin mag Amsterdam zelf ook wel wat meer investeren dan de 50.000 euro die ze er nu in hebben gestoken.' De raad vindt dat deze bijdrage 'in geen verhouding staat tot de betekenis van EYE tot de stad'.

Het Theatermuseum in het Amsterdamse stadhuis, ook wel de Stopera genoemd, komt er niet. Dat meldde het Theater Instituut Nederland (TIN) vandaag naar aanleiding van het advies van de Raad voor Cultuur.

De gemeente Amsterdam had het museum, dat geen vaste locatie heeft en reizende tentoonstellingen organiseert, uitgenodigd zich vanaf volgend jaar in de Stopera te vestigen maar het advies van de Raad voor Cultuur zet nu een streep door dit plan.

'Dit is een zwaar verlies voor de cultuur in Nederland. Als dit advies wordt overgenomen, verdwijnt een unieke en samenhangende collectie en wordt deze onbereikbaar voor het publiek', aldus directeur Henk Scholten.

Het Theatermuseum is onderdeel van het TIN dat met ingang van 2013 wordt opgeheven. Het is nog onduidelijk wat er met de collectie zal gebeuren.

Acteurs van toneelgroep De Appel in Den Haag tijdens een openbare repetitie van Herakles, eind januari. Beeld ANP

Zuidelijk Toneel
Het Zuidelijk Toneel stopt met de grote theaterspektakels als er van de rijkssubsidie maar 1,5 miljoen euro overblijft zoals de Raad voor Cultuur adviseert. Zakelijk leider Gerard Tonen heeft dat vandaag gezegd in een reactie op kritiek van de raad.

Tonen meent dat de Raad voor Cultuur bijna een politieke uitspraak doet door de theaterspektakels die veel publiek trekken negatief te beoordelen. De producties hebben weliswaar een hoge amusementswaarde maar onvoldoende diepgang en geen artistieke meerwaarde, staat in het advies.

'Onze theaterspektakels zijn een hele nieuwe poging om toneel naar een groter publiek te brengen. En juist dat krijgt een negatieve beoordeling. Publiekstrekkers worden niet gewaardeerd. De raad huldigt de opvatting dat toneel voor een kleinere groep bedoeld is', reageerde Tonen.

Het advies komt aan als een mokerslag, vertelde Tonen vandaag. Het Zuidelijk Toneel heeft een begroting van maximaal 4 miljoen euro en had gevraagd om 2,5 miljoen euro subsidie.

Het toneelgezelschap maakte de afgelopen jaren grote producties zoals De reis om de wereld in 80 dagen met Bert Visscher en NUHR en Vertellingen van 1001 nacht met Marc-Marie Huijbregts en de Ashton Brothers. Volgend seizoen staat de komedie To be or not to be geprogrammeerd met Ellen ten Damme, Viggo Waas, Raoul Heertje, Frank Lammers en Waldemar Torenstra. Die productie gaat door, benadrukt Tonen.

Walter Ligthart, zakelijk directeur van het Nationale Toneel: 'Wij zijn blij om te horen dat wij tot de grote gezelschappen behoren. Maar wij zijn ook verbaasd over de negatieve reactie op onze aanvraag omtrent ons jeugdtheater NT Jong. Hiervoor hadden wij 5 ton aangevraagd maar daar was de raad negatief over en dat terwijl het samenvoegen van volwassenentheater en een jeugdtheater een grote meerwaarde biedt. Wij gaan hier zeker nog op terugkomen.'

Scapino Ballet
Het Scapino Ballet in Rotterdam komt er in het advies van de Raad voor Cultuur voorlopig goed vanaf. Het gezelschap krijgt niet voor de volle vier jaar maar voor twee jaar een subsidie van 1,5 miljoen euro toegekend, mits de directie een degelijk plan maakt voor meer artistieke innovatie en om meer geld binnen te halen buiten de subsidies van het rijk om.

Het ligt volgens raadsvoorzitter Joop Daalmeijer niet aan de dansers, maar aan de directie dat de cultuurraad strenge voorwaarden stelt. Het gezelschap moet ondernemender worden. De raad vindt Scapino wel zo belangrijk voor de Nederlandse danswereld dat zij de instelling toch een subsidie heeft toegekend.

Behalve Scapino krijgen ook Introdans, het Nederlands Danstheater en het Nationale Ballet subsidie. De vijf krijgen samen ruim 16 miljoen euro van het Rijk.

Danshuis Station Zuid, DN/Club Guy & Roni, het Internationaal Danstheater en Noord Nederlandse Dans vielen buiten de boot. Of hun artistieke beleid is volgens de raad niet vernieuwend genoeg, of er is sprake van te weinig ondernemerschap bij deze gezelschappen.

FNV
Casper de Kiefte, bestuurder van FNV Kiem: 'De uitkomst van het rapport is voor de gehele sector heel pijnlijk. De titel Slagen in Cultuur impliceert nog een positieve uitkomst, maar na bestudering van het advies denken wij dat een titel als Slagveld in Cultuur treffender was geweest. Vooral de beeldende kunst wordt hard geraakt. De Raad kijkt alleen nog naar de top en behoud van bestaand materiaal. Voor creatie blijft zo niets meer over. Over 15 jaar kijken we terug en vragen we ons af wat we in godsnaam hebben aangericht.'

Het Koninklijk Concertgebouworkest, in juni vorig jaar. Beeld ANP

Orkestsector
Zoals het advies van de raad aan staatssecretaris Halbe Zijlstra (Cultuur) er nu uitziet, verdwijnen er 200 arbeidsplaatsen bij de symfonieorkesten, evenveel als drie volledige orkesten. Van de 14 aanvragen zijn er 7 afgewezen. Vooral in het zuiden van het land vallen harde klappen. De Raad voor Cultuur heeft de aanvragen van het Brabants Orkest en het Limburgs Symfonie Orkest afgewezen; zij hadden voor in totaal 17,5 miljoen euro aan subsidie aangevraagd.

Voorzitter Joop Daalmeijer van de RvC: 'LSO en HBO komen maar niet bij elkaar. Het loopt vast op emotie en op regionale sentimenten.' Het is de bedoeling dat in het zuiden één groot symfonieorkest komt. Daalmeijer sprak daarbij nog de wens uit dat Zeeland daaraan meedoet.

Zowel het Brabants Orkest als het Limburgs Symfonie Orkest wil nog niet reageren op het advies van de Raad voor Cultuur. Beide orkesten gaven maandag aan het advies eerst grondig te willen bestuderen.

Het Residentieorkest in Den Haag en het Rotterdams Philharmonisch Orkest kunnen samen subsidie krijgen, als zij structureel samenwerken. De staatssecretaris zei maandag dat hij nog kritisch naar dit voorstel moet kijken.

Verder ziet de raad 'een groot gat' in het aanbod van klassieke muziek in Utrecht. Daalmeijer ziet daar een rol voor het symfonieorkest van de Publieke Omroep en voor het Groot Omroepkoor, die optredens zouden moeten verzorgen in de nieuwe muziektempel die in de stad Utrecht verrijst.

George Wiegel, directeur van Het Gelders Orkest: 'Het Gelders Orkest voelt zich gesteund door de Raad voor Cultuur die positief heeft geadviseerd over de subsidieaanvraag van 3,5 miljoen euro. Samen met onze chef-dirigent Antonello Manacorda gaan wij door op de ingezette weg om te transformeren naar een kwalitatief hoogwaardig, efficiënt en marktgericht orkestbedrijf.'

Een medewerker van het Persmuseum in Amsterdam hangt in 2008 een voorpagina van De Telegraaf op tijdens de opbouw van de tentoonstelling 'Censuur door de eeuwen heen'. Op de voorpagina van de krant staat een foto van de vermoorde politicus Pim Fortuyn. Beeld ANP

Musea
Angelie Sens, directeur van het Persmuseum: 'In het advies van de Raad voor cultuur wordt het Persmuseum in de gelegenheid gesteld een nieuwe aanvraag in te dienen voor subsidie in de periode 2013 - 2016, nadat de huidige aanvraag negatief is bevonden is. Het Persmuseum onderzoekt momenteel de (on)mogelijkheden om met het voorgestelde budget als volwaardige museale organisatie te opereren. Dat zal een zware dobber zijn. Mocht ook de nieuwe aanvraag niet in goede aarde vallen bij de raad, dan betekent dit dat het Persmuseum een wrede dood sterft. Onbegrijpelijk, onaanvaardbaar en uitgesproken onverstandig.'

Aad Meinderts, directeur van het Letterkundig Museum: 'Het museum is geschokt over het advies van de Raad voor Cultuur om de subsidie aan het letterkundig Museum en het Kinderboekenmuseum van 3 miljoen euro terug te brengen naar 2,2 miljoen. Was de voorgenomen bezuiniging van de staatssecretaris al rampzalig, de bezuiniging die de raad nu adviseert, is een frontale aanval op een succesvol, gezond bedrijf dat voldoet aan de eigen inkomsten-norm en betekent een bom onder het literaire erfgoed van Nederland. Het museum beraadt zich op verdere stappen.'

Rijksmuseum
Het Rijksmuseum Amsterdam moet nog flink aan de slag, wil het van het Rijk een subsidie van ruim 26 miljoen euro ontvangen. De Raad voor Cultuur wil dat 'het Rijks' voor het einde van het jaar met een nieuw activiteitenplan komt, dat past bij de internationale statuur van het museum. Omdat het Rijksmuseum zo'n belangrijke en grote instelling is, waaraan de afgelopen 10 jaar voor enorm veel geld is verbouwd, moet het de hoge verwachtingen ook echt waarmaken, vindt de Raad voor Cultuur.

Voorzitter Joop Daalmeijer van de raad zei het met de woorden 'noblesse oblige'; het Rijks is het aan zijn stand verplicht om op papier te zetten wat het de komende jaren gaat doen om een voorbeeld te blijven in de museumwereld. De missie zoals het museum die nu aan de adviesraad heeft voorgelegd 'leest als een algemene museumdefinitie en weerspiegelt geen heldere focus op de organisatie', aldus de RvC.

In het algemeen beziet de raad de Nederlandse topmusea kritisch. Zij moeten zich niet alleen laten voorstaan op hun buitengewone collecties, of hun prachtige gebouwen. Zij moeten zich ook bewust zijn van hun voorbeeldfunctie en extra hun best doen om zich te ontwikkelen, meer bezoekers te trekken, meer geld uit het bedrijfsleven te halen en meer aan educatie te doen.

Kritiek van de raad geldt ook Paleis Het Loo in Apeldoorn. Net als bij het Rijksmuseum staat de kwaliteit van de collectie en de gebouwen niet ter discussie. Maar Het Loo 'lijkt zich niet bewust van haar nationale en internationale positie'. Ook Het Loo moet met een nieuw activiteitenplan komen, anders gaat de subsidie van bijna 12 miljoen niet door. Halverwege volgend jaar moet dat plan er zijn. Het Loo zou met de juiste aanpak kunnen uitgroeien tot een monument met een uitstraling vergelijkbaar met slot Schönbrunn in Wenen.

Over het Nederlands Openluchtmuseum (NOM) is de RvC wel positief. De raad vindt dit museum in Arnhem 'voorbeeldstellend' op het gebied van onder meer publieksbereik en maatschappelijk draagvlak. De raad vindt wel dat het Openluchtmuseum moet opschieten met het uitbeelden van de historische canon. Van deze canon moet zowel een fysieke als digitale expositie komen. Het NOM moet daarvoor samenwerken met het Rijksmuseum. Overigens vindt de raad dat het Rijksmuseum onvoldoende aandacht aan deze samenwerking geeft.

Wim Pijbes, directeur Rijksmuseum: 'Ik vind het advies van de Raad voor Cultuur zeer schadelijk voor de hele museumsector. Dat er bezuinigd moet worden, weet de sector drommels goed, maar de raad maakt zich hier schuldig aan onnodig grievend taalgebruik. Het rapport richt meer schade aan dan de bezuinigingen. Ik begrijp de raad écht niet. Het gaat hartstikke goed met het Rijksmuseum en we hebben alles op orde. We hebben een ruim positief saldo, grote sponsors en ook het aantal particuliere geldschieters neemt toe. Ze mogen mij komen uitleggen waar ze de kwalificaties die het Rijksmuseum worden toegeschreven, op baseren. Ook zal ik de staatssecretaris zelf gaan uitleggen hoe ik er over denk.'

Het Rijksmuseum in Amsterdam Beeld anp
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden