Heel het land één juichkreet

'Ons volk is blij, eenvoudig diep menschelijk blij', schreven de kranten bij de geboorte van prinses Beatrix. Aan troonopvolgers is geen gebrek meer, maar bij eerdere koninklijke geboorten speelde wel degelijk de zorg over de continuïteit in het Huis Oranje-Nassau....

1880 Wilhelmina Helena Pauline Maria

Geboren rond 18.00 uur op 31 augustus 1880 in Paleis Noordeinde, Den Haag. Dochter uit het tweede huwelijk van koning Willem III, met Emma prinses van Waldeck en Pyrmont.

De kranten schreven van 'drukte' en 'vrolijk gewoel' op straat en, conform het medisch bulletin, van 'eene welgeschapen dochter'. Toch werd prinses Wilhelmina ook met scepsis ontvangen. Vooral de kop in Het Leidsch Dagblad, bij de geboorte van de prinses, gaf blijk van teleurstelling: ”t is maar een meisje'. Andere kranten hielden de moed er in: koningin Emma – pas 22 – zou later misschien nog wel een prinsje op de wereld zetten.

Na een aantal sterfgevallen kon het koningshuis een nieuwe telg goed gebruiken. Twee zoons uit het eerste huwelijk van koning Willem III waren bij de geboorte van Wilhelmina al overleden. De kroonprins, de derde zoon van de koning – Wilhelmina's ziekelijke en in afzondering levende halfbroer Alexander – werd niet geschikt geacht voor de troon. Een opvolger, volgens de gedachten van die tijd bij voorkeur een man, was dan ook welkom om het stokje over te nemen.

Maar er komt geen nieuwe prins, wel volgen meer sterfgevallen. In 1884 overlijdt kroonprins Alexander; in 1890 gevolgd door zijn vader. Wilhelmina wordt op haar tiende koningin, met haar moeder als coach.

Emma, zo beschrijft Wilhelmina-biograaf Cees Fasseur, werkt heel bewust aan de populariteit van haar dochter. Willem III, een lompe, ongeïnteresseerde man die zich zelden liet zien, maakt plaats voor een schattige piepjonge koningin die aan de hand van haar moeder op tournee gaat.

Dat kan niet verhullen dat het Huis Oranje-Nassau aan een zijden draad hangt. Niet door republikeinse sentimenten – die krijgen maar weinig voet aan de grond in Nederland – maar simpelweg door het feit dat één jong meisje een smalle basis is in een tijd waarin besmettelijke ziekten nog altijd een flinke tol eisen.

Als Wilhelmina door tyfus en miskramen de eerste acht jaar van haar huwelijk kinderloos blijft, wordt de opvolgingskwestie een punt van nationale discussie. Vooral Duitse troonpretendenten – maar bijna elke Europees vorstenhuis heeft wel potentiële kandidaten – lopen zich openlijk warm voor de Nederlandse troon. Daarom wordt ook in de omringende landen met argusogen naar Wilhelmina gekeken. Raakt het wankele evenwicht in Europa niet verstoord als Nederland vervalt aan een Duitse prins?

Eind december 1908 kondigt de minister-president in de Tweede Kamer aan dat de koningin, zoals de Staatscourant die avond vermeldt, 'zich in gezegenden staat bevindt'. De voorzitter spreekt gelukwensen uit namens de Kamer, wat verkeerd valt bij de socialisten. Die zijn fel gekant teggen het koningshuis, een houding die pas in de jaren twintig langzaam versoepelt. Troelstra vraagt het woord en verklaart dat de Kamervoorzitter zeker niet namens zijn fractie heeft gesproken. Een publicitaire blunder die de SDAP in juni van 1909 waarschijnlijk de verkiezingsoverwinning kost.

1909 Juliana Louise Emma Marie Wilhelmina

Geboren om 6.50 uur op 30 april 1909 in Paleis Noordeinde, Den Haag. Gewicht: 6,5 pond. Dochter van koningin Wilhelmina en Hendrik hertog van Mecklenburg. Den Haag is al ruim voor de geboorte in staat van gespannen afwachting, het ene gerucht over de bevalling volgt het andere op. Zodoende ook zijn weken te vroeg de tienduizend beschuiten met muisjes klaargemaakt voor de kinderen uit de volksklasse. Uiteindelijk moet de directeur van de gemeentelijke Keuringsdienst van Waren eraan te pas komen om te verklaren dat de beschuiten dan wel niet erg vers meer zijn, maar geen gevaar voor de volksgezondheid opleveren.

Ook de rest van het land staat op scherp. Zo gaan in de Kalverstraat in Amsterdam de vlaggen vroegtijdig in top. In Groningen wordt feestgevierd op de Groote Markt als het Nieuwsblad van het Noorden een dag te vroeg de geboorte van een prinses aankondigt.

Maar pas als er herauten door Den Haag rijden, en de kanonnen op het Malieveld 51 saluutschoten lossen, is er daadwerkelijk een prinses geboren. De rest van het land krijgt het goede nieuws per telex te horen. De dagbladen zijn, als de bevalling ophanden is, al gewaarschuwd met de mededeling: 'Weest op uw hoede.'

Het charme-offensief van Emma lijkt zijn werk te hebben gedaan. Dat het weer een meisje is, wordt wel als een bezwaar gezien, maar overheersend is de blijdschap dat er geen vreemde Duitse snuiter op de troon komt. ”t is oranje, 't blijft oranje', kopt De Telegraaf.

In De Amsterdammer verschijnt een spotprent waarin een stevige baker een groepje in Pruisisch uniform gestoken Duitse troonpretendenten de deur wijst met de opmerking: 'Dank u, heren, wij zijn voorzien!'

Om buitenlandse aspiraties voortaan de pas af te snijden, wordt bij de grondwetswijziging van 1922 bepaald dat alleen nakomelingen van Wilhelmina in aanmerking komen voor de troon. Dat voert de druk op de het koninklijk huis wel flink op. Als Juliana, de enige kandidaat, geen kinderen krijgt, is het aan de Staten-Generaal een nieuw koningshuis te kiezen of desnoods de republiek uit te roepen.

1938 Beatrix Wilhelmina Armgard

Geboren om 9.47 uur op 31 januari 1938 op Paleis Soestdijk. Gewicht: bijna 7 pond. Dochter van prinses Juliana en Bernhard prins van Lippe-Biesterfeld.

Weer klinken er 'slechts' 51 saluutschoten, maar het lijkt niemand te deren dat er een erfprinses is geboren, geen erfprins (101 schoten). De Volkskrant: 'Wij zijn voldaan en gelukkig met hetgeen Hij aan het prinselijk paar heeft geschonken (. . .) In blij vertrouwen gaan wij de toekomst tegemoet.'

De Telegraaf doet er een dag later nog een schep bovenop: 'Holland bloeit weer – omdat Oranje weer bloeit. De oude Oranjestam, reeds zooveel eeuwen geworteld in Hollands tuin werd met een nieuwe loot verrijkt, het bloesemt weer in dien tuin. (. . .) Ons volk is blij, eenvoudig diep menschelijk blij.'

De correspondent van diezelfde krant signaleert in Parijs niet alleen levendige sympathie maar zelfs 'een heimelijke afgunst op de landen, waar alle onderdanen zonder uitzondering zich één voelen in hun liefde voor het Vorstenhuis.'

Hoewel na de aankondiging van de geboorte – de radio speelt inmiddels een belangrijke rol – de scholen in de grote steden leegstromen en er een spontaan volksfeest uitbreekt, klinken er ook andere geluiden. De Volkskrant maakt zich in een commentaar boos op het communistische blad ex-Tribune, dat heeft gepleit voor de republiek. 'En dat dan op een dag', aldus de krant 'waarin het Nederlandse volk met zoveel entrain een nationale gebeurtenis heeft gevierd.'

De oranjeliefde lijkt nauwelijks te stuiten. Als prins Bernhard eigen foto's van de kleine Beatrix aan de kranten verstrekt, sieren die alle voorpagina's, inclusief zoetsappige complimenten voor de prins vanwege zijn uitnemende fotografische vaardigheden. Later wordt filmmateriaal van Bernhard gebruikt voor Ons Prinsesje Loopt, een kassucces in de bioscopen.

1967 Willem Alexander Claus George Ferdinand

Geboren om 19.57 uur op 27 april 1967 in het Academisch Ziekenhuis Utrecht. Gewicht: ruim 7 pond. Zoon van prinses Beatrix en Claus jonkheer van Amsberg.

Weer bloeit in alle commentaren de oranjeboom. Weer lopen de pleinen vol en maken de kranten gewag van een spontaan volksfeest. Bij het Academisch Ziekenhuis in Utrecht worden de dranghekken onder de voet gelopen. De Telegraaf signaleert 'een hossende massa' in Amsterdam. Op een enkel rookbommetje na hebben 'relmakers' geen kans gezien het feest te verstoren, schrijft de krant.

Waarschijnlijk is Willem-Alexander net op tijd geboren voor een heus oranjefeest. Veranderingen dienen zich aan; de monarchie is namelijk lang niet zo heilig meer als bij de geboorte van Beatrix. De Volkskrant bezweert zijn lezers dan ook op dit heugelijke moment de 'bespiegelingen over de toekomst van de monarchie' even achterwege te laten.

Wat bovendien opvalt, is de grote betekenis die er wordt gehecht aan het feit dat voor het eerst in 116 jaar weer een erfprins is geboren, dat er 101 saluutschoten zijn gelost. ”t is een jongen' kopt het Algemeen Dagblad dan ook. Trouw houdt het in de openingskop op 'Een prinsje' (het verkleinwoord omdat de kop precies even groot moest zijn als de alternatieven: een prinses, een tweeling.) En daaronder: 'Heel Nederland één juichkreet.'

De Volkskrant laat zich leiden door de uitgegeven medische verklaring: 'Een welgeschapen prins'. 'De sympathie voor de monarchie kan versterkt worden', schrijft de krant verder, 'door het nu, met de geboorte van een prins, geopende vooruitzicht, dat Nederland eens weer een koning zal krijgen'.

De hang naar een koning – pas in 1980 werd de voorkeursregeling voor een mannelijke troonopvolger officieel geschrapt – blijkt bij de geboorte van Willem-Alexander, ondanks de nieuwe tijdgeest, onverminderd aanwezig. Een vooroordeel waar koningin Juliana zich behoorlijk aan zou hebben geërgerd. Hadden de vrouwelijke oranjes het al die jaren dan niet goed gedaan?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden