Heel gezellig zo'n houtkachel, maar uw buren kunnen last hebben van de schadelijke rook

En die zijn al snel een zeur

Ook in de ecowijk in Zutphen blazen de houtkachels hun schadelijke rook de lucht in. De discussie erover raakt, net als bij de sigaret, aan de individuele vrijheid. Met dit verschil: de aandacht voor de overlast komt nu pas op gang.

Frank Verhoef zit bij zijn houtkachel thuis in Zutphen. Foto Freek van den Bergh / de Volkskrant

Pauline Nijenhuis loopt naar het raam in haar woonkamer en trekt een koolstoffilter van het ventilatierooster. Op de witte ondergrond zijn grijze vlekken te bespeuren. 'Fijnstof', verklaart ze. Vervolgens loopt Nijenhuis naar de gang en keert terug met een aantal verwarmingsbuizen. 'Als in het weekend fors wordt gestookt, dan plaats ik deze aan de buitenkant voor het ventilatierooster.' Als uiterste noodgreep heeft ze behangtape in de aanslag, om alle kieren in huis af te plakken.

Nijenhuis verhuisde in 2007 met haar gezin van Rotterdam naar Zutphen. Als astmapatiënt - ook haar jongste zoon heeft astma - was ze op zoek naar een stad met een betere luchtkwaliteit. De keuze viel op een zogeheten 'ecowijk', waar duurzaamheid het uitgangspunt is. Er was geen houtkachel te bespeuren, maar al na een jaar werden de eerste schoorstenen aangelegd. 'Inmiddels tellen we in een straal van 200 meter om onze woning 21 houtkachels', zegt Nijenhuis. De maatregelen die ze heeft genomen om zich hiertegen te wapenen, zijn volgens haar niet overdreven. 'Als er in de wijk wordt gestookt, dan merk ik het al voordat ik het ruik. Mijn neus en ogen gaan prikken.' Dat niet alleen: ze heeft last van benauwdheid, hoofdpijn en vermoeidheid. Fietsen met windstil weer of mist - als de rookpluimen in de lucht blijven hangen - doet ze bij voorkeur niet. Dan pakt ze nog liever de auto.

Milieubewust

Even verderop in de wijk wonen Frank Verhoef en Ineke Marcus. Toen ze in 2005 in hun pas gebouwde ecohuis trokken, legden ze meteen een schoorsteenpijp aan. 'Voor de gezelligheid', zegt Marcus. 'En ook om een beetje bij te warmen in de winter. We hebben in de woonkamer alleen vloerverwarming.' Vanaf de bank kijkt ze toe hoe haar man met propjes krantenpapier en houtblokken in de weer gaat. Binnen een mum van tijd laaien de vlammen op. Een knusse warmte verspreidt zich door het huis. Hond Binker ploft op zijn rug voor de kachel, de poten in opperste ontspanning richting plafond.

Verhoef en Marcus zijn milieubewuste mensen, zeggen ze zelf. Ze scheiden hun afval, gebruiken niet te veel water en hebben zonnepanelen op het dak. Ze stoken ook bewust. Voordat de kachel aangaat, checken ze de windrichting. Als die nadelig is voor de buren, dan stoken ze niet. Ook stoppen ze alleen droog en onbewerkt hout in hun kachel, want - zo weten ze - bij nat en bewerkt hout komen meer giftige stoffen vrij. Sinds kort denken ze erover een roetfilter voor hun kachel aan te schaffen.

Maar niet iedereen in de wijk houdt zoveel rekening met zijn buren. Sommige kachelbezitters stoken gewoon wanneer ze daar zin in hebben, ongeacht de windrichting. Kritiek daarop wordt niet geduld. 'Je merkt dat het lastig wordt als iemands comfort wordt aangeraakt', zegt Verhoef.

Daarmee raakt hij meteen de gevoelige snaar in de discussie over houtkachels: de individuele vrijheid is in het geding. Het is een beetje zoals met de sigaret. Rokers vinden dat ze het recht hebben om in de openbare ruimte te roken, niet-rokers stellen dat ze hierdoor ongewild gezondheidsschade oplopen. In houtrook zitten dezelfde schadelijke stoffen als in sigarettenrook, maar waar de sigaret vrij eenvoudig uit de openbare ruimte kan worden verbannen, is dit bij houtkachels een stuk lastiger: die bevinden zich immers bij de mensen in huis. De rook daarentegen verspreidt zich via de schoorsteen naar buiten. Overlasthebbenden stellen dat hun gezondheid schade oploopt, zonder dat ze hier zelf invloed op uit kunnen oefenen.

Tekst gaat verder onder de foto.

Pauline Nijenhuis trekt een koolstoffilter van het ventilatierooster om de vlekken van het fijnstof te tonen. Foto Freek van den Bergh

Rijdende Rechter

Melding maken bij de politie heeft geen zin: houtkachels zijn immers niet verboden. Wel is er een artikel in het Bouwbesluit dat bewoners verbiedt om rook, roet, walm en stof te verspreiden op een hinderlijke of schadelijke manier. Maar omdat er geen normen zijn die overlast door houtkachels duiden, wordt in de praktijk nooit een beroep gedaan op dit wetsartikel. Gemeenten spelen soms voor Rijdende Rechter en zetten buurtbemiddeling in, maar meestal raden ze mensen als Pauline Nijenhuis aan om zelf maar met hun stokende buren te praten. 'Die kijken je dan glazig aan: waar heb je het over?', verzucht zij. 'Houtrook is een volksgezondheidsprobleem, niet een probleem tussen buren onderling. Je wil geen slechte verhouding met je buren. Dan ben je die zeur die weer komt klagen.'

Sinds vier jaar is Nijenhuis voorzitter van de Stichting Houtrookvrij, een van de deelnemers aan het Platform Houtrook en Gezondheid. De stichting komt op voor burgers die hinder ondervinden van houtrook in hun leef- en werkomgeving. Dat het onderwerp op steeds meer bewustwording kan rekenen, merkt Nijenhuis aan de hoeveelheid bezoekers die de site van de stichting trekt. Dagelijks zijn dit er zo'n zeshonderd. Vier jaar geleden was dit nog eenvijfde. 'We ontvangen ongelofelijk veel brieven', zegt Nijenhuis. 'Uit bijna elke brief spreekt de machteloosheid die mensen ervaren. Ze kunnen nergens terecht met hun klacht.'

Tijdsgeest

Toch is Nijenhuis positief. Ze heeft de tijdsgeest aan haar zijde: schone lucht staat op de agenda van de politiek. Milieudefensie voerde eind vorig jaar een rechtszaak tegen de staat omdat die te weinig zou doen tegen luchtvervuiling. Het 'mensenrecht op gezondheid' zou daarmee worden geschonden. Milieudefensie verloor, zo bleek in januari, maar heeft aangekondigd in hoger beroep te gaan.

In het verlengde hiervan adviseerde de Gezondheidsraad de overheid in zijn recentste rapport om de strengere waarden van de Wereldgezondheidsorganisatie als uitgangspunt te nemen voor het verminderen van de luchtvervuiling. Nu gelden nog de minder strenge Europese normen. En Stientje van Veldhoven, de staatssecretaris van Milieu, komt eind dit jaar met een Nationaal Actieplan Luchtkwaliteit, dat de kwaliteit van lucht permanent moet verbeteren, zoals afgesproken in het regeerakkoord.

Frank Verhoef en Ineke Marcus uit Zutphen hebben hun houtkachel aangeschaft in een tijd dat er nog weinig aandacht was voor de uitstoot van fijnstof. 'De inzichten zijn veranderd', zegt Marcus. Ze vindt het 'helemaal niet gek dat er steeds meer regeltjes komen'. Het stel is bereid zich daaraan te houden. Maar de kachel weghalen? Dat niet. 'We hebben er toch aardig wat geld aan uitgegeven', zegt Verhoef. 'Zo'n kachel kost al snel 4.000 euro.' Hij stopt er nog een houtje bij en wrijft de hond over zijn warme buik. 'Het brengt toch een stukje behaaglijkheid.'


Is stoken het nieuwe roken?

Hoe schadelijk zijn die houtkachels nou echt? Op die vraag bestaat geen eenduidig antwoord, want de schadelijkheid hangt onder meer af van het weer, het hout en het type kachel. Het antikachelkamp houdt er een andere lezing op na: schoon stoken bestaat niet, net als dat gezond roken niet bestaat.